- बदनामीको इतिहासबाट सुधारको बाटोतर्फ
काठमाडौं । अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा वर्षौंदेखि जरा गाडेर बसेको सेटिङ, बिचौलियाको चलखेल, यात्रु ठगी र कर्मचारीको मिलेमतोमा हुने अनियमिततामाथि अध्यागमन विभागले नियन्त्रण अभियान तीव्र पारेको छ। विगतमा संस्थागत रूपमै मौलाउँदै गएको भनिएको सेटिङको सञ्जाल भत्काउन विभागले नीतिगत, प्रक्रियागत र कारबाहीमुखी कदम अघि बढाएसँगै विमानस्थलको अध्यागमन प्रणालीमा सुधार देखिन थालेको विभागको दाबी छ।
विदेश जाने नेपाली नागरिकलाई विभिन्न बहानामा दुःख दिने, अनावश्यक रूपमा अफलोड गर्ने, टिकट बुकिङ तथा रद्द गर्ने नाममा अतिरिक्त रकम असुल्ने र कर्मचारी तथा विभिन्न सेवा प्रदायकको मिलेमतोमा यात्रुलाई आर्थिक भार थप्ने प्रवृत्तिलाई नियन्त्रण गर्न विभागले नयाँ व्यवस्था लागू गरेको हो।
विभागले पर्यटक भिसामा विदेश जाने नेपाली नागरिकका लागि संक्षिप्त र स्पष्ट मापदण्ड तयार गरी प्रस्थान प्रक्रियालाई सहजीकरण गरेको छ। यसअघि पर्यटक भिसामा विदेश जाने यात्रुलाई विभिन्न बहानामा रोक्ने, अनावश्यक कागजात माग्ने र त्यसैको आडमा बिचौलियामार्फत सेटिङ हुने गरेको गुनासो व्यापक थियो। नयाँ मापदण्डले त्यस्ता अनावश्यक झन्झट र चलखेल नियन्त्रण गर्न सहयोग पुगेको विभागको भनाइ छ।
त्यस्तै, मनासिब कारणबिना गैरजिम्मेवार ढंगले यात्रुलाई अफलोड गर्ने अध्यागमन अधिकृतलाई नै सम्बन्धित यात्रुको हवाई टिकटको रकम भुक्तानी गर्नुपर्ने गरी विभागले निर्णय गरेको छ। यस व्यवस्थाले अधिकार प्रयोग गर्दा जिम्मेवारी पनि लिनुपर्ने सन्देश दिएको छ। अनावश्यक रूपमा यात्रुलाई रोक्ने र त्यसबाट सिर्जना हुने आर्थिक क्षतिको भार सेवाग्राहीले मात्रै बोक्नुपर्ने अवस्थालाई अन्त्य गर्ने विभागको उद्देश्य छ।
विभागका महानिर्देशक रामचन्द्र तिवारीले अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलमा लामो समयदेखि चल्दै आएको सेटिङको सञ्जाललाई नियन्त्रण गर्न व्यवस्थित प्रणाली विकास गरिएको र सुधार अभियान निरन्तर जारी रहेको बताएका छन्।
उनका अनुसार विदेश जाने नेपाली नागरिकमाथि हुने ओभरबुकिङ, टिकट रिभोक गर्ने तथा अस्वाभाविक रूपमा टिकट शुल्क असुल्ने लगायतका गतिविधि नियन्त्रण गर्न विभागले सक्रियता बढाएको छ। विगतमा यस्ता गतिविधिबाट यात्रु ठगिने र अनावश्यक आर्थिक भार व्यहोर्नुपर्ने अवस्था रहे पनि अहिले त्यसलाई रोक्न प्रणालीगत हस्तक्षेप गरिएको उनको भनाइ छ।
अनावश्यक अफलोडमा लगाम, एयरलाइन्सलाई पनि जवाफदेही बनाइँदै
अध्यागमन सुधार अभियानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हवाई सेवा प्रदायक कम्पनीहरूको मनपरी नियन्त्रण गर्नु हो। विगतमा एयरलाइन्सले विभिन्न कारण देखाउँदै यात्रुलाई अनावश्यक रूपमा अफलोड गर्ने र त्यसको स्पष्ट आधार तथा जवाफदेहिता नदेखाउने समस्या रहेको थियो।
त्यसलाई नियन्त्रण गर्न विभागले अब अनिवार्य रूपमा अफलोड पत्र दिनुपर्ने व्यवस्था गरेको छ। यसले यात्रुलाई किन रोकियो, कुन आधारमा रोकियो र त्यसको जिम्मेवार निकाय वा अधिकारी को हो भन्ने विषय स्पष्ट पार्ने अपेक्षा गरिएको छ।
त्यस्तै, एउटै यात्रुलाई दोहोरो बोर्डिङ पास दिने एयरलाइन्सका कर्मचारीमाथि कारबाहीका लागि काठमाडौं उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयमा लेखी पठाउन थालिएको छ। यात्रुको यात्रा प्रक्रियामै चलखेल गर्ने सम्भावित गतिविधिलाई अपराध अनुसन्धानको दायरामा ल्याउने विभागको यो कदमलाई सुधार अभियानको महत्त्वपूर्ण पक्षका रूपमा हेरिएको छ।
विभागले ट्राभल एजेन्सी, वायुसेवा कम्पनी, भूमिस्थ सेवा सञ्चालन गर्ने निकाय तथा अन्य सरोकारवाला संस्थालाई पनि सुधार प्रक्रियामा सहभागी गराएको छ। उनीहरूसँग नियमित समन्वय गरी आ–आफ्नो जिम्मेवारीअनुसार सुधारका काम अघि बढाउन निर्देशन दिइएको विभागले जनाएको छ।
नक्कली कागजात र शंकास्पद यात्रामाथि निगरानी, ३८१ जनामाथि कारबाही
विभागले सुधार अभियानलाई केवल निर्देशन र मापदण्डमा सीमित नराखी शंकास्पद गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिमाथि कारबाही प्रक्रिया पनि अघि बढाएको छ।
नक्कली कागजात पेस गरी विदेश जान खोज्ने व्यक्तिलाई अफलोड गरी उनीहरूबाट जफत गरिएका राहदानीसहित सम्बन्धित निकायमा अनुसन्धानका लागि पठाउने गरिएको छ। मानव बेचबिखन तथा ओसारपसारको सम्भावना देखिएका घटनामा मानव बेचबिखन अनुसन्धान ब्यूरो र अन्य शंकास्पद गतिविधिमा संलग्न व्यक्तिका हकमा सम्बन्धित अनुसन्धान निकायलाई जिम्मा लगाइएको विभागले जनाएको छ।
विभागका अनुसार सुधार अभियानअन्तर्गत विभिन्न प्रकारका नक्कली कागजात तथा शंकास्पद यात्रामा संलग्न १५८ जना नेपाली नागरिकलाई आवश्यक कारबाहीका लागि मानव बेचबिखन अनुसन्धान ब्यूरोमा पठाइएको छ।
त्यस्तै, ५१ जनालाई काठमाडौं उपत्यका अपराध अनुसन्धान कार्यालयमा र १२ जनालाई अख्तियार दुरुपयोग अनुसन्धान आयोगमा आवश्यक कारबाहीका लागि सिफारिस गरिएको छ। विभाग आफैंले पनि १६० जनामाथि विभागीय कारबाही गरेको जनाएको छ।
यसरी विभिन्न निकायमा पठाइएका तथा विभागीय कारबाहीमा परेका व्यक्तिको संख्या जोड्दा ३८१ पुग्छ। यसले अध्यागमनभित्रका अनियमितता र शंकास्पद गतिविधिमाथि निगरानी तथा कारबाहीको दायरा विस्तार गरिएको विभागको दाबीलाई देखाउँछ।
टिकट कारोबारको आवरणमा हुने आर्थिक चलखेलमाथि सीआईबीको अनुसन्धान
अध्यागमन सुधार अभियानको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष हवाई टिकट कारोबारको आवरणमा हुने सम्भावित आर्थिक अनियमितताको अनुसन्धान हो।
विभागले अन्तर्राष्ट्रिय उडान सञ्चालन गर्ने वायुसेवा कम्पनीहरूले पछिल्ला केही वर्षमा भ्वाइड (रद्द) गरेका टिकटको संख्या, टिकट बुकिङमा संलग्न ट्राभल एजेन्सी, ती टिकटबाट संकलन भएको रकम तथा त्यससँग जोडिएको सम्भावित अनैतिक आर्थिक कारोबारको अनुसन्धान गर्न नेपाल प्रहरीको केन्द्रीय अनुसन्धान ब्यूरो (सीआईबी) लाई पत्राचार गर्ने गरेको जनाएको छ।
टिकट बुकिङ, रद्द र पुनः जारी गर्ने प्रक्रियामा हुने सम्भावित चलखेलले यात्रुलाई आर्थिक क्षति पुर्याउनुका साथै बिचौलिया र सम्बन्धित पक्षबीच अपारदर्शी आर्थिक कारोबारलाई प्रश्रय दिन सक्ने भएकाले विभागले यस विषयलाई अनुसन्धानको दायरामा ल्याएको हो।
यसले अध्यागमन सुधारलाई विमानस्थलको प्रवेश र प्रस्थान बिन्दुमा हुने कर्मचारीको व्यवहारमा मात्रै सीमित नराखी त्यससँग जोडिएको हवाई सेवा, टिकट कारोबार र बिचौलियाको सम्भावित सञ्जालसम्म विस्तार गर्न खोजिएको देखिन्छ।
बदनामीको इतिहासबाट सुधारको बाटोतर्फ
अन्तर्राष्ट्रिय विमानस्थलको अध्यागमन सेवा लामो समयदेखि विभिन्न प्रकारका गुनासा र विवादको केन्द्रमा रहँदै आएको थियो। विदेश जाने यात्रुलाई अनावश्यक दुःख दिने, बिचौलियाको सहयोगबिना काम नहुने, सेटिङमार्फत प्रक्रिया मिलाउने र कर्मचारीको मनोमानी हुने गरेको आरोपले अध्यागमन प्रणालीको छविमै प्रश्न उठ्ने गरेको थियो।
अध्यागमनजस्तो संवेदनशील सार्वजनिक सेवामा कर्मचारीको अधिकार, प्रक्रियागत अस्पष्टता र बाह्य सेवा प्रदायकको चलखेल एकै ठाउँमा जोडिँदा सेटिङको सञ्जाल मौलाउने जोखिम रहन्छ। त्यसैले सुधारका लागि स्पष्ट मापदण्ड, निर्णयको जवाफदेहिता, पारदर्शी प्रक्रिया र दोषीमाथि कारबाही अपरिहार्य हुन्छ।
विभागले अहिले यिनै पक्षलाई केन्द्रमा राखेर सुधारका कदम अघि बढाएको जनाएको छ। महानिर्देशक तिवारीका अनुसार विमानस्थलमा सेटिङ गर्नेहरूको गतिविधि निष्प्रभावी हुने गरी व्यवस्थित प्रणाली विकास गरिएको छ र सुधारका कामलाई निरन्तरता दिइनेछ।
विमानस्थलमा सेटिङको जालो भत्काउने अभियानले वास्तविक रूपमा संस्थागत रूप लिन सकेमा यसको प्रत्यक्ष लाभ विदेश जाने सर्वसाधारण यात्रुले पाउनेछन्। तर सुधारको सफलता कारबाहीको संख्या र विभागीय दाबीमा मात्रै होइन, यात्रुले बिचौलियाको सहायता नलिई सहज, सम्मानजनक र पारदर्शी सेवा पाउने अवस्थाले मापन गर्नेछ।
वर्षौंदेखि बदनामीको भार बोकेको अध्यागमन सेवामा सुरु भएको यो सुधार अभियान निरन्तरता, निष्पक्षता र प्रभावकारी अनुगमनसहित अघि बढेमा विमानस्थललाई सेटिङको केन्द्रबाट व्यवस्थित सार्वजनिक सेवाको नमुना बनाउने सम्भावना बढेको बताइएको छ ।
प्रतिक्रिया