दशैँमा धेरै मासु खाइरहनुभएको छ ? स्वास्थ्य जोखिमबाट बच्न यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्

काठमाडौं । बडादशैँको रौनकले घरआँगन उल्लासमय बनेका छन्। कतै परिवारका सदस्य भेला भएर मीठा परिकार बनाइरहेका छन्, कतै आफन्तसँग टीका, जमरा र आशीर्वाद साटासाट गर्ने तयारी भइरहेको छ। घरघरमा खसी, बोका र राँगाको मासु पाक्न थालेको छ। पाहुना सत्कार, भोजभतेर र मीठोमसिनो खाने क्रम पनि चलिरहेको छ।

दशैँमा मासु खानु, परिवारसँग बसेर रमाइलो गर्नु र आफ्नो परम्परा मनाउनु नेपाली जीवनशैलीको अभिन्न पक्ष हो। तर, यही रमाइलोका बीच एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्नमा ध्यान दिन आवश्यक छ— हामीले स्वादका लागि खाइरहेको मासुको मात्रा र खाने तरिका हाम्रो स्वास्थ्यका लागि उपयुक्त छ त ?

सप्तमीदेखि नै मासुका परिकार खान थालेका कतिपय परिवारमा बिहान, दिउँसो र बेलुकासमेत मासुकै परिकार पाकिरहेका हुन्छन्। कतिपयले एकैपटक धेरै मासु खाने, चिल्लो झोल र बोसोयुक्त भाग बढी खाने, नुनिलो अचारसँग खाने तथा खानापछि शारीरिक गतिविधि नगर्ने गर्छन्। त्यसमाथि मिठाई, चिसो पेय पदार्थ र मदिराको सेवन पनि थपिन सक्छ।

यस्तो खानपानले विशेषगरी उच्च रक्तचाप, मुटुसम्बन्धी समस्या, मधुमेह, मिर्गौलाको रोग वा रगतमा बोसोको मात्रा बढी भएका व्यक्तिलाई थप सावधानी अपनाउनुपर्ने बनाउँछ। स्वस्थ व्यक्तिले समेत लगातार अत्यधिक खाना खाँदा अपच, पेट फुल्ने, अम्लपित्त र असहजता अनुभव गर्न सक्छन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) ले स्वस्थ खानपानका लागि विविधता, सन्तुलन र उचित मात्रालाई महत्त्व दिएको छ। फलफूल, सागसब्जी, दाल, गेडागुडी तथा साबुत अन्नको सेवन बढाउने र नुन, अस्वस्थकर बोसो तथा अत्यधिक चिनीको सेवन घटाउने सुझाव दिएको छ।त्यसैले दशैँमा मासु खाँदैमा स्वास्थ्य बिग्रन्छ भन्ने होइन। समस्या मासुमा मात्र होइन, कति खाने, कसरी पकाउने, केसँग खाने र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्था कस्तो छ भन्ने कुरामा पनि निर्भर हुन्छ।

प्रशासनपोस्टको दशैँ विशेष स्वास्थ्य रिपोर्टिङअन्तर्गत मासुका परिकार खाँदा ध्यान दिनुपर्ने विषय, उच्च रक्तचापका बिरामीले अपनाउनुपर्ने सावधानी र स्वास्थ्यलाई जोखिममा नपारी दशैँको स्वाद लिने उपायबारे जान्नैपर्ने जानकारी यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।

दशैँमा मासु कति खाने ? थालमा मासु मात्र होइन, सन्तुलन पनि राख्नुहोस्

दशैँमा मासु पाकेको घरमा त्यसको स्वाद लिन मन लाग्नु स्वाभाविक हो। तर मासु स्वादिलो छ भन्दैमा पेटभरि त्यही मात्र खाने बानी उपयुक्त हुँदैन।

मासु प्रोटिन, आइरन, भिटामिन बी१२लगायत पोषक तत्त्वको स्रोत हो। तर मासुको प्रकार, त्यसमा भएको बोसो, पकाउने तरिका र खाइने मात्राले स्वास्थ्यमा पार्ने प्रभाव फरक हुन्छ।

खसी, बोका र राँगाको मासु रातो मासुमा पर्छ। यसको बोसोयुक्त भागमा स्याचुरेटेड फ्याट (Saturated Fat) बढी हुन सक्छ। यस्तो बोसोको अत्यधिक सेवनले रगतमा एलडीएल (LDL) अर्थात् खराब कोलेस्ट्रोल बढाउन योगदान पुर्‍याउन सक्छ। त्यसैले मासु खाँदा बोसो कम भएको भाग रोज्नु र खानाको मात्रा मिलाउनु राम्रो हुन्छ।

मासु खाने क्रममा यी कुरामा ध्यान दिनुहोस्।

• एकैपटक धेरै मासु नखानुहोस्। आफ्नो भोक, उमेर, शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार मात्रा मिलाउनुहोस्।

• थालमा मासु मात्रै नराख्नुहोस्। सागसब्जी, दाल र अन्य सन्तुलित परिकार पनि समावेश गर्नुहोस्।

• मासुको बोसो र छाला जस्ता बढी चिल्लो भएका भाग सकेसम्म कम खानुहोस्।

• पेट भरिसकेपछि अरूले आग्रह गरे भन्दैमा थपेर नखानुहोस्।

• बिहानदेखि बेलुकासम्म पटकपटक मासु खाइरहने बानीबाट जोगिनुहोस्।

यहाँ ध्यान दिनुपर्ने कुरा के हो भने, सबै व्यक्तिका लागि मासुको एउटै निश्चित मात्रा उपयुक्त हुन्छ भन्ने हुँदैन। उमेर, तौल, दैनिक गतिविधि र दीर्घरोगका आधारमा आवश्यकता फरक हुन सक्छ।

२. मासुसँगै के खाने ? सागसब्जी, दाल र फलफूललाई पनि प्राथमिकता दिनुहोस्

दशैँको भोजमा मासु, भात, चिउरा र अचारको मात्रा बढी हुने तर सागसब्जी र फलफूलको सेवन कम हुने सम्भावना हुन्छ। यही असन्तुलनलाई सच्याउन आवश्यक छ।

मासुसँगै सागसब्जी, सलाद, दाल, गेडागुडी र आवश्यक मात्रामा अन्नजन्य परिकार खानु राम्रो हुन्छ। खानापछि फलफूल खान सकिन्छ। यस्ता खानेकुराले शरीरलाई फाइबर, भिटामिन, खनिज तथा अन्य आवश्यक पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउँछन्।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार वयस्कले दैनिक कम्तीमा ४०० ग्राम फलफूल तथा सागसब्जी सेवन गर्ने लक्ष्य राख्नु उपयुक्त हुन्छ। यो कुल दैनिक सेवनको लक्ष्य हो, एकैपटक खानुपर्ने मात्रा होइन।

उच्च रक्तचापका बिरामीले मासु खाँदा के कुरामा ध्यान दिने ?

उच्च रक्तचाप अर्थात् प्रेसर भएका व्यक्तिका लागि दशैँको खानपानमा विशेष सावधानी आवश्यक हुन्छ। विशेषगरी नुनको बढी प्रयोग, बोसोयुक्त मासु, चिल्लो झोल, अचार र अत्यधिक खानपानले रक्तचाप नियन्त्रणलाई कठिन बनाउन सक्छ।

अमेरिकन हार्ट एसोसिएसन (AHA) ले रक्तचाप नियन्त्रणका लागि फलफूल, सागसब्जी, साबुत अन्न र स्वस्थ प्रोटिनयुक्त खानालाई प्राथमिकता दिन तथा नुन, स्याचुरेटेड फ्याट र बोसोयुक्त मासु सीमित गर्न सुझाव दिएको छ।

पहिलो, नुन कम गर्नुहोस्। मासु पकाउँदा धेरै नुन नहाल्नुहोस्। अचार, चिप्स, नुनिलो भुजिया, प्याकेटका परिकार र अत्यधिक नुन भएका अन्य खानेकुरा पनि सीमित गर्नुहोस्। विश्व स्वास्थ्य संगठनले वयस्कका लागि दैनिक पाँच ग्रामभन्दा कम नुन सेवन गर्न सुझाव दिएको छ। यसमा पकाउँदा, टेबलमा र अन्य खानेकुराबाट प्राप्त हुने कुल नुन पर्छ।

तेस्रो, औषधि नियमित खानुहोस्। दशैँको व्यस्तता, पाहुनाको सत्कार वा घरबाहिरको बसाइका कारण रक्तचापको औषधि नछुटाउनुहोस्। औषधि चिकित्सकको सल्लाहबिना बन्द गर्ने वा मात्रा परिवर्तन गर्ने काम नगर्नुहोस्।

चौथो, मदिराबाट सावधान रहनुहोस्। रक्तचाप नियन्त्रणमा समस्या भएका व्यक्तिले मदिरा नखानु उत्तम हुन्छ। मदिराले रक्तचाप तथा अन्य स्वास्थ्य जोखिम बढाउन सक्छ।

पाँचौँ, रक्तचाप जाँच्नुहोस्। नियमित रूपमा रक्तचाप जाँच्ने बानी छ भने दशैँमा पनि निरन्तरता दिनुहोस्। असामान्य रूपमा उच्च देखिएमा चिकित्सकीय सल्लाह लिनुहोस्।

छैटौँ, पर्याप्त निद्रा र हल्का गतिविधि कायम राख्नुहोस्। खानापछि सहज महसुस हुने गरी हल्का हिँडडुल गर्नुहोस्। तर अत्यधिक खाना खाएलगत्तै कडा व्यायाम नगर्नुहोस्।

एउटा महत्त्वपूर्ण कुरा— उच्च रक्तचाप भएका व्यक्तिले मासु पूर्ण रूपमा बन्द गर्नैपर्छ भन्ने होइन। तर आफ्नो रोगको अवस्था, मिर्गौलाको कार्यक्षमता, चिकित्सकको सल्लाह र औषधिअनुसार खानपान मिलाउनुपर्छ।

 प्रेसरको समस्या छैन भन्दैमा धेरै मासु खाँदा जोखिम हुँदैन ?

कतिपय मानिसको बुझाइमा उच्च रक्तचाप, मधुमेह वा मुटुको रोग नभएसम्म जति खाए पनि समस्या हुँदैन। यो सही बुझाइ होइन।

अहिले कुनै रोग नदेखिएको व्यक्तिले समेत लगातार आवश्यकता भन्दा बढी क्यालोरी सेवन गरेमा तौल बढ्न सक्छ। बोसोयुक्त मासु र अन्य स्याचुरेटेड फ्याटयुक्त खानेकुरा धेरै खाँदा रगतमा खराब कोलेस्ट्रोल बढ्न सक्छ। नुनको अत्यधिक सेवनले रक्तचाप बढाउन सक्छ।

यद्यपि एकपटक मासु खाँदैमा सबैलाई उच्च रक्तचाप वा मुटुको रोग लाग्छ भन्ने होइन। जोखिम कुल खानपान, सेवनको मात्रा, नियमित शारीरिक गतिविधि, वंशाणुगत पक्ष र पहिलेदेखिको स्वास्थ्य अवस्थासँग सम्बन्धित हुन्छ।

दशैँमा स्वस्थ व्यक्तिले पनि निम्न कुरामा ध्यान दिनुपर्छ।

• भोकभन्दा बढी नखाने।

• दिनभरि मासु र चिल्लो परिकार मात्रै नखाने।

• पर्याप्त पानी पिउने, तर चिकित्सकले तरल पदार्थ सीमित गर्न भनेका व्यक्तिले सोही निर्देशन पालना गर्ने।

• लगातार बसिरहनेभन्दा हल्का हिँडडुल र दैनिक गतिविधि कायम राख्ने।

• अत्यधिक नुन, चिल्लो, गुलियो पेय पदार्थ र मदिराको सेवन सीमित गर्ने।

• दशैँपछि पनि सन्तुलित खानपान र नियमित व्यायामको बानीलाई निरन्तरता दिने।

विश्व स्वास्थ्य संगठनका अनुसार स्वस्थ खानपान र शारीरिक गतिविधिले मुटुरोग, मधुमेह तथा अन्य दीर्घकालीन नसर्ने रोगको जोखिम घटाउन सहयोग गर्छ।

 मासुसँगै मदिरा, चिसो पेय र मिठाई पनि थपिँदै छ ? सावधान !

दशैँको भोजमा मासुसँगै मदिरा, चिसो पेय पदार्थ, मिठाई, केक र अन्य गुलिया परिकार खाने चलन पनि छ। तर यस्ता सबै परिकार एकैपटक धेरै खाँदा कुल क्यालोरीको मात्रा बढ्छ र स्वस्थ खानपानको सन्तुलन बिग्रन सक्छ।

मदिराले रक्तचाप, निर्णय क्षमता र शारीरिक सन्तुलनमा असर पार्न सक्छ। अत्यधिक मदिरा सेवनले दुर्घटना तथा अन्य स्वास्थ्य समस्याको जोखिम पनि बढाउँछ।

त्यसैगरी चिनी मिसाइएका पेय पदार्थमा पोषण कम र थपिएको चिनी धेरै हुन सक्छ। तिनको सट्टा सादा पानी रोज्नु राम्रो हुन्छ।

दशैँमा मिठाई खानै नहुने वा सबैले एउटै नियम पालना गर्नुपर्ने होइन। तर मात्रा मिलाउनु र आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार खानपान रोज्नु महत्त्वपूर्ण छ। मधुमेह, उच्च रक्तचाप, मिर्गौला वा मुटुको समस्या भएका व्यक्तिले विशेष ध्यान दिनुपर्छ।

दशैँमा बिहानदेखि खानपान र भेटघाटमा व्यस्त भएपछि दिउँसो आराम गर्ने चलन हुन्छ। तर धेरै खाना खाएलगत्तै पल्टिने वा सुत्ने बानीले कतिपयमा अम्लपित्त र असहजता बढाउन सक्छ।

खाना खाएपछि सहज गतिमा हल्का हिँडडुल गर्नु उपयोगी हुन्छ। यसले दैनिक शारीरिक गतिविधि कायम राख्न मद्दत गर्छ। तर पेटभरि खाएलगत्तै दौडने, भारी व्यायाम गर्ने वा शरीरलाई अत्यधिक दबाब दिने काम नगर्नुहोस्।

अम्लपित्तको समस्या हुने व्यक्तिले खाना खाएपछि कम्तीमा दुईदेखि तीन घण्टासम्म नसुत्ने प्रयास गर्नु उपयोगी हुन सक्छ। राति धेरै ढिलो र धेरै खाना खाने बानी घटाउनु पनि राम्रो हुन्छ।

तर मुटुसम्बन्धी रोग वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले व्यायामको मात्रा आफ्नो अवस्थाअनुसार निर्धारण गर्नुपर्छ।

 छाती दुख्यो वा प्रेसर असामान्य बढ्यो भने के गर्ने ?

दशैँको खानपानपछि असहजता भए सबैलाई एउटै समस्या भएको ठान्नु हुँदैन। विशेषगरी मुटुसम्बन्धी आपत्कालीन लक्षणलाई सामान्य अपच भनेर बेवास्ता गर्नु खतरनाक हुन सक्छ।

छातीमा च्याप्ने वा दबाब पर्ने दुखाइ, सास फेर्न गाह्रो हुने, चिसो पसिना आउने, बेहोस हुने वा दुखाइ हात, ढाड, घाँटी वा जबडातिर फैलिने लक्षण देखिएमा तुरुन्तै आपत्कालीन स्वास्थ्य सहायता लिनुपर्छ।

रक्तचाप अत्यधिक बढेको अवस्थामा पनि सावधानी आवश्यक हुन्छ। रक्तचाप १८०/१२० एमएमएचजीभन्दा माथि देखिएमा कम्तीमा एक मिनेटपछि पुनः नाप्नुहोस्। यस्तो अवस्थामा छाती दुख्ने, सास फेर्न गाह्रो हुने, दृष्टि परिवर्तन हुने, कमजोरी वा बोलीमा समस्या जस्ता लक्षण भए तत्काल आपत्कालीन सेवा लिनुपर्छ। लक्षण नभए पनि रक्तचाप त्यति नै उच्च रहिरहेमा तत्काल स्वास्थ्यकर्मीसँग सम्पर्क गर्नुपर्छ।

यस्ता लक्षणलाई घरमै घरेलु उपचार गरेर निको पार्ने प्रयास नगर्नुहोस्। औषधि आफैँ थप्ने वा मात्रा परिवर्तन गर्ने काम पनि नगर्नुहोस्।

दशैँ स्वास्थ्य चेकलिस्ट