- अमेरिकामा चिनियाँ मूलका वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता र प्रविधि क्षेत्रका पेशाकर्मीमाथि जासुसीको आशंका गरिएको यो पहिलो घटना होइन ।यसअघि पनि अमेरिकी अनुसन्धान केन्द्र, विश्वविद्यालय र प्रविधि संस्थाहरूमा कार्यरत चिनियाँ मूलका वैज्ञानिकहरू चीनलाई सूचना उपलब्ध गराएको आरोपमा अनुसन्धान र कानुनी कारबाहीमा परेका थिए । कतिपय मुद्दामा सजायसमेत भएको थियो भने कतिपय आरोप विवादित बने र केही मुद्दा खारेजसमेत भए ।
काठमाडौं । प्रेम सम्बन्धलाई जासुसीसँग जोड्न कति सजिलो छ ? अनि त्यस्तो आरोपलाई प्रमाणित गर्न कति कठिन ? अहिले विश्व प्रविधि क्षेत्रका चर्चित व्यक्तित्व जेन्सेन हुआङ प्रकरणले यही गम्भीर प्रश्न खडा गरेको छ ।
विश्वकै अग्रणी एआई चिप निर्माता एनभिडियाका सहसंस्थापक एवं निवर्तमान प्रमुख कार्यकारी अधिकृत जेन्सेन हुआङको एक चिनियाँ व्यवसायी महिलासँगको सम्बन्धलाई अमेरिकी सञ्चारमाध्यम र सुरक्षा निकायहरूले चीनको जासुसी अभियानसँग जोडेर चर्चा गरेपछि विश्व प्रविधि क्षेत्र तरंगित भएको छ । तर, यस प्रकरणमा एउटा महत्वपूर्ण प्रश्न अझै अनुत्तरित छ—प्रेम सम्बन्ध हुनु र जासुसी गर्नु एउटै कुरा हो ?
हुआङले विवाहबाहिरको सम्बन्ध स्वीकार गर्दै परिवार र एनभिडियाका कर्मचारीसँग माफी मागेका छन् । कम्पनीको सञ्चालक समितिले उनीमाथि स्वतन्त्र अनुसन्धानसमेत अघि बढाएको छ । अन्ततः नोभेम्बर १२ मा उनले एनभिडियाको प्रमुख कार्यकारी अधिकृत तथा बोर्ड सदस्यको जिम्मेवारीबाट राजीनामा दिए ।
तर, हुआङको निजी सम्बन्ध स्वीकारोक्ति र उनकी चिनियाँ सम्बन्ध भनिएकी एलिस हुआङले चीनका लागि जासुसी गरेको आरोप दुई अलग विषय हुन् । एउटा विषयमा हुआङको स्वीकारोक्ति छ, अर्को विषयमा अमेरिकी अधिकारीहरूको आशंका र सञ्चारमाध्यमका रिपोर्ट छन् । एलिस हुआङले चीनका लागि जासुसी गरेको र जेन्सेन हुआङबाट संवेदनशील प्रविधि तथा सूचना प्राप्त गरेको सार्वजनिक रूपमा प्रमाणित तथ्य भने अहिलेसम्म स्थापित भएको छैन ।
प्रेम सम्बन्धलाई जासुसीको प्रमाण मान्न मिल्छ ?
अमेरिकी सञ्चारमाध्यमहरूले एलिस हुआङ चीनको सुरक्षा निकायसँग सम्बन्धित रहेको र जेन्सेन हुआङसँगको सम्बन्धमार्फत महत्वपूर्ण सूचना प्राप्त गर्ने उद्देश्य राखिएको हुन सक्ने आशंकासहितका विवरण सार्वजनिक गरेका छन् । अमेरिकी अधिकारीहरूले उनी चीनको जासुसी निकायबाट परिचालित भएको विश्वास गरेको समाचारसमेत आएका छन् ।तर, रोयटर्सले नोभेम्बर १४ मा प्रकाशित रिपोर्टमा एलिस हुआङमाथिको जासुसी आरोप स्वतन्त्र रूपमा पुष्टि गर्न नसकेको स्पष्ट पारेको छ । यसले पनि आरोप र प्रमाणबीचको दूरीलाई उजागर गर्छ ।
चीनले पनि यस आरोपलाई सिधै अस्वीकार गरेको छ । चिनियाँ विदेश मन्त्रालयले एलिस हुआङ चीनको सुराकी भएको भन्ने दाबीलाई निराधार, अनुमानमा आधारित र चीनलाई बदनाम गर्ने उद्देश्यले गरिएको प्रचार भन्दै खारेज गरेको छ ।
चीनको यस्तो खण्डनलाई मात्रै आधार बनाएर आरोप गलत ठहर गर्न सकिँदैन । तर, अमेरिकी पक्षको आशंकालाई मात्रै आधार बनाएर कसैलाई जासुस घोषणा गर्न पनि मिल्दैन ।जासुसीको आरोप गम्भीर विषय हो । त्यसका लागि सम्बन्ध, भेटघाट, प्रेम वा व्यावसायिक सम्पर्कभन्दा माथि उठेर ठोस प्रमाण आवश्यक हुन्छ ।
अमेरिकामा चिनियाँ मूलका वैज्ञानिकमाथि शंकाको इतिहास
अमेरिकामा चिनियाँ मूलका वैज्ञानिक, अनुसन्धानकर्ता र प्रविधि क्षेत्रका पेशाकर्मीमाथि जासुसीको आशंका गरिएको यो पहिलो घटना होइन ।
यसअघि पनि अमेरिकी अनुसन्धान केन्द्र, विश्वविद्यालय र प्रविधि संस्थाहरूमा कार्यरत चिनियाँ मूलका वैज्ञानिकहरू चीनलाई सूचना उपलब्ध गराएको आरोपमा अनुसन्धान र कानुनी कारबाहीमा परेका थिए । कतिपय मुद्दामा सजायसमेत भएको थियो भने कतिपय आरोप विवादित बने र केही मुद्दा खारेजसमेत भए ।
अमेरिकाको चीनसँगको प्रविधि प्रतिस्पर्धा तीव्र हुँदै जाँदा चिनियाँ मूलका अनुसन्धानकर्ताहरूले भोग्नुपरेको शंका, निगरानी र दबाबबारे लामो समयदेखि बहस हुँदै आएको छ ।
यस्तो वातावरणले अमेरिकामा कार्यरत चिनियाँ मूलका वैज्ञानिक तथा इन्जिनियरहरूलाई आफ्नो भविष्यबारे पुनर्विचार गर्न बाध्य बनाएको र कतिपयलाई चीन फर्कने निर्णयमा पुर्याएको विश्लेषण पनि हुँदै आएको छ ।
यदि प्रतिभाशाली वैज्ञानिक र प्रविधि विशेषज्ञहरूलाई उनीहरूको काम, क्षमता र योगदानभन्दा जातीय वा राष्ट्रिय पृष्ठभूमिका आधारमा शंकाको दृष्टिले हेर्ने प्रवृत्ति बढ्यो भने त्यसको असर अमेरिकी अनुसन्धान र नवप्रवर्तन प्रणालीमै पर्न सक्छ ।
प्रविधि युद्धको पृष्ठभूमिमा जेन्सेन प्रकरण
एनभिडिया र जेन्सेन हुआङको प्रकरणलाई केवल निजी प्रेम सम्बन्ध वा एउटा व्यक्तिको व्यक्तिगत जीवनसँग जोडेर मात्र हेर्नु पर्याप्त हुँदैन ।
एनभिडियाले उत्पादन गर्ने अत्याधुनिक एआई चिप्स अहिले अमेरिका र चीनबीचको रणनीतिक प्रतिस्पर्धाको केन्द्रमा छन् । चीनलाई उन्नत चिप बिक्री गर्ने वा नगर्ने भन्ने विषय अमेरिकी राष्ट्रिय सुरक्षा, व्यापार नीति र विश्वव्यापी प्रविधि प्रतिस्पर्धासँग जोडिएको छ ।
जेन्सेन हुआङले चीनमा एनभिडियाका चिप्स बिक्री गर्न पाउनुपर्ने पक्षमा आवाज उठाउँदै आएका थिए । यही पृष्ठभूमिमा उनकी चिनियाँ व्यवसायी महिलासँगको सम्बन्धलाई जासुसीको आशंकासँग जोडेर हेरिएको छ ।
तर, कुनै व्यवसायी महिलासँग सम्बन्ध हुनु, उनी चीनको नागरिक हुनु वा चीनसँग व्यावसायिक सम्पर्क हुनु मात्रै जासुसीको प्रमाण होइन ।
प्रेम सम्बन्धमार्फत सूचना चुहावट भएको हो भने त्यसको प्रमाण सार्वजनिक हुनुपर्छ । संवेदनशील सूचना कसरी प्राप्त गरियो, कसलाई उपलब्ध गराइयो र त्यसबाट चीनले के लाभ प्राप्त गर्यो भन्ने प्रश्नहरूको तथ्यमा आधारित जवाफ आवश्यक हुन्छ ।
आरोपले चीनलाई नै फाइदा पुग्ने त होइन ?
जेन्सेन हुआङ प्रकरणले चीनलाई नै अप्रत्यक्ष रूपमा फाइदा पुग्ने सम्भावना पनि औंल्याइएको छ । यद्यपि यो पनि विश्लेषण र अनुमानको विषय हो, प्रमाणित निष्कर्ष होइन ।
यदि अमेरिकामा चिनियाँ मूलका वैज्ञानिक, व्यवसायी र प्रविधि विशेषज्ञहरूले निरन्तर शंका, आरोप र असहज वातावरण सामना गर्नुपर्यो भने उनीहरू चीन फर्कने वा चीनसँग सहकार्य गर्ने सम्भावना बढ्न सक्छ ।
अमेरिकामा विकसित प्रविधि, अनुसन्धान अनुभव र विशेषज्ञता चीनको वैज्ञानिक तथा प्राविधिक विकासमा योगदान पुर्याउन सक्छ । त्यसैले राष्ट्रिय सुरक्षा सुनिश्चित गर्ने नाममा प्रमाणबिनाको आरोप र व्यापक शंकाको वातावरण सिर्जना गर्नु अमेरिकाकै दीर्घकालीन हितविपरीत हुन सक्छ ।
यस्तो आरोपले चीनलाई राजनीतिक प्रचारको अवसरसमेत दिन सक्छ । चीनले अमेरिकामाथि आफ्नो प्रविधि प्रतिस्पर्धीलाई बदनाम गर्ने, चिनियाँ प्रतिभालाई दबाउने र आर्थिक प्रतिस्पर्धालाई सुरक्षा मुद्दामा रूपान्तरण गर्ने आरोप लगाउन सक्छ ।
तर, यसबाट चीनले वास्तवमै लाभ लिएको छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्न पनि पर्याप्त आधार छैन ।
प्रेमलाई जासुसीको कथा बनाउने हतार किन ?
जेन्सेन हुआङको निजी जीवनमा विवाद हुनु एउटा विषय हो । कम्पनीको नेतृत्वमा नैतिकता, स्वार्थको द्वन्द्व वा कर्मचारीसँगको सम्बन्धका विषयमा अनुसन्धान हुनु अर्को विषय हो । तर, त्यसलाई विदेशी जासुसी अभियानसँग जोड्नु अझ गम्भीर विषय हो ।
प्रेम सम्बन्धलाई जासुसीको माध्यम बनाउने घटना विश्वमा हुनै नसक्ने होइन । इतिहासमा यस्ता उदाहरण भेटिन्छन् । तर, कुनै व्यक्तिको प्रेम सम्बन्ध छ भन्दैमा उसले विदेशी शक्तिका लागि सूचना संकलन गरिरहेको निष्कर्ष निकाल्नु न्यायोचित हुँदैन ।
अमेरिकी अधिकारीहरूसँग एलिस हुआङविरुद्ध ठोस प्रमाण छन् भने ती प्रमाण अनुसन्धान र कानुनी प्रक्रियाबाट सार्वजनिक हुनुपर्छ । एनभिडियाको अनुसन्धानले पनि सूचना चुहावट, स्वार्थको द्वन्द्व र कम्पनीको सुरक्षा व्यवस्थाबारे तथ्य स्पष्ट पार्नुपर्छ ।त्यसअघि प्रेम सम्बन्धलाई जासुसीको प्रमाणका रूपमा प्रस्तुत गर्नु उचित हुँदैन ।
प्रेमलाई जासुसीसँग तुलना गर्न सकिएला, तर प्रेमलाई जासुसीको प्रमाण बनाउन सकिँदैन ।
जेन्सेन हुआङको प्रकरणले एउटा महत्वपूर्ण पाठ दिएको छ—विश्व प्रविधि प्रतिस्पर्धा, राष्ट्रिय सुरक्षा र निजी सम्बन्धबीचको सीमारेखा अत्यन्त संवेदनशील हुन्छ । त्यहाँ आरोपभन्दा प्रमाण, प्रचारभन्दा अनुसन्धान र शंकाभन्दा विधिको शासन महत्वपूर्ण हुन्छ ।
चीनले आरोप अस्वीकार गरेको छ । अमेरिका आशंकामा छ । एनभिडिया अनुसन्धानमा छ । तर, सार्वजनिक रूपमा स्थापित तथ्य र अप्रमाणित आरोपबीचको दूरी अझै कायम छ ।
त्यसैले अहिलेको सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न यही हो—जेन्सेन हुआङको प्रेम सम्बन्धलाई जासुसीको प्रमाण मान्ने कि प्रमाण भेटिएपछि मात्रै जासुसीको निष्कर्ष निकाल्ने ?
प्रविधिको विश्वव्यापी प्रतिस्पर्धामा सत्य र प्रमाणभन्दा आरोपले प्राथमिकता पायो भने त्यसको असर केवल एउटा कम्पनी वा व्यक्तिमा सीमित रहने छैन । यसले वैज्ञानिक स्वतन्त्रता, अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य र विश्व प्रविधि प्रतिस्पर्धाको भविष्यलाई समेत प्रभावित पार्न सक्छ ।
प्रतिक्रिया