काठमाडौं । मध्यपूर्वमा महिनौँदेखि चर्किएको अमेरिका–इरान तनाव अन्त्यतर्फ उन्मुख भएको संकेत देखिन थालेपछि विश्व राजनीतिमा नयाँ बहस सुरु भएको छ। अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्पले इरानसँगको सम्भावित सम्झौता “अन्तिम चरणमा पुगेको” दाबी गरेपछि युद्ध स्थायी रूपमा अन्त्य हुने अपेक्षा फेरि एकपटक बलियो बनेको हो।तर प्रश्न उही छ—ट्रम्पको यो घोषणा अघिल्ला जस्तै केवल राजनीतिक ‘स्टन्ट’ हो कि यस पटक साँच्चिकै युद्ध अन्त्यको ढोका खुल्दैछ ?
ट्रम्पले शनिबार सामाजिक सञ्जालमार्फत अमेरिका, इरान र मध्यपूर्वका अन्य देशबीच “धेरै हदसम्म समझदारी बनिसकेको” बताएका छन्। उनले विशेष गरी विश्व अर्थतन्त्रको ‘धमनी’ मानिने होर्मुज जलडमरु मार्ग खुला गर्ने विषयमा समेत सहमति उन्मुख वार्ता भएको संकेत दिएका छन्।
यो अभिव्यक्तिलाई सामान्य कूटनीतिक टिप्पणीभन्दा धेरै ठूलो अर्थमा हेरिएको छ। किनकि होर्मुज जलमार्ग केवल समुद्री बाटो होइन, विश्व ऊर्जा सुरक्षाको केन्द्र हो। यही मार्ग हुँदै विश्वको ठूलो हिस्साको तेल आपूर्ति हुने भएकाले यहाँ तनाव बढ्दा विश्व अर्थतन्त्र नै प्रभावित हुँदै आएको छ।
इरान पनि किन नरम बन्दैछ ?
यसपटक केवल अमेरिका मात्रै होइन, इरानतर्फबाट पनि भाषाशैली केही नरम देखिन थालेको विश्लेषण भइरहेको छ। इरानी अधिकारीहरूले सार्वजनिक रूपमा “केही प्रमुख विषयमा समझदारी नजिक पुगेको” बताउन थालेका छन्।
यद्यपि आणविक कार्यक्रम, प्रतिबन्ध हटाउने विषय र क्षेत्रीय सुरक्षा जस्ता संवेदनशील मुद्दामा अझै पूर्ण सहमति बनिसकेको छैन। तर युद्धको निरन्तरताले इरानमाथि चर्को आर्थिक दबाब सिर्जना गरेको छ।
अमेरिकी प्रतिबन्ध, आन्तरिक आर्थिक संकट, मुद्रा अवमूल्यन र जनस्तरको असन्तुष्टिका कारण इरान लामो द्वन्द्व धान्ने अवस्थामा नरहेको विश्लेषकहरूको निष्कर्ष छ। अर्कोतर्फ अमेरिका पनि लगातारको युद्धबाट राजनीतिक र आर्थिक रूपमा थाकेको देखिन्छ।
विशेषतः अमेरिकी चुनावी राजनीतिमा ट्रम्पमाथि “युद्ध बढाउने होइन, नियन्त्रण गर्ने” दबाब बढिरहेको बताइन्छ। यही कारण उनले यसपटक आक्रामक भाषाभन्दा ‘सम्झौता’को सन्देश बढी दिन थालेका छन्।
नेतन्याहुसँग ट्रम्पको संवादले बढायो चासो
ट्रम्पले इजरायली प्रधानमन्त्री बेन्जामिन नेतन्याहुसँग “धेरै राम्रो” फोन संवाद भएको जानकारी दिएका छन्। यो संवादलाई निकै अर्थपूर्ण रूपमा हेरिएको छ।किनकि इजरायल लामो समयदेखि इरानविरुद्ध कठोर नीति अपनाउने पक्षमा रहँदै आएको छ। यदि इजरायल पनि कुनै स्तरको समझदारीमा तयार भएको हो भने मध्यपूर्व तनाव साँच्चिकै कम हुनसक्ने अनुमान गरिएको छ।
तर कतिपय विश्लेषक भने अझै सशंकित छन्। उनीहरूका अनुसार अमेरिका, इजरायल र इरानबीचको अविश्वास यति गहिरो छ कि एउटा सानो घटनाले पनि फेरि युद्ध भड्किन सक्छ।
युद्ध कसरी चर्कियो ?
अमेरिका र इजरायलले संयुक्त रूपमा गत फेब्रुअरी २८ मा इरानमाथि ठूलो आक्रमण गरेपछि क्षेत्रीय तनाव तीव्र बनेको थियो। त्यसपछि इरानले पनि इजरायल र खाडी क्षेत्रमा रहेका अमेरिकी सहयोगी संरचनामाथि प्रतिआक्रमण गर्यो।यसले मध्यपूर्व नै युद्धको भुमरीमा फस्ने खतरा बढाएको थियो। तेल बजार अस्थिर बन्यो, अन्तर्राष्ट्रिय व्यापार प्रभावित भयो र विश्व शक्तिहरू समेत चिन्तित बने।
तर अप्रिलको सुरुतिर ट्रम्पले युद्धविराम घोषणा गरेपछि परिस्थिति केही सहज बन्दै गएको थियो। अहिले पुनः वार्ता अन्तिम चरणमा पुगेको भनाइ सार्वजनिक भएपछि विश्व समुदायले यसलाई चासोका साथ हेरिरहेको छ।
के यस पटक साँच्चिकै युद्ध रोकिन सक्छ ?
यसपटकको अवस्था अघिल्ला प्रयासभन्दा केही फरक देखिन्छ। कारणहरू स्पष्ट छ – अमेरिका चुनावी दबावमा छ,इरान आर्थिक संकटमा छ,विश्व अर्थतन्त्र युद्ध धान्ने अवस्थामा छैन,तेल बजारको अस्थिरताले विश्वशक्ति त्रसित छन्,मध्यपूर्वका अरब राष्ट्रहरू पनि युद्धभन्दा स्थायित्व चाहिरहेका छन् । यद्यपि समस्या अझै जटिल छ। इरानको आणविक कार्यक्रम, इजरायलको सुरक्षा चासो, अमेरिकी रणनीतिक हित र क्षेत्रीय शक्ति सन्तुलनजस्ता विषय सहज रूपमा समाधान हुने खालका छैनन्। त्यसैले ट्रम्पको घोषणाले आशा जगाए पनि पूर्ण विश्वास गर्ने अवस्था अझै बनिसकेको छैन।तर एउटा तथ्य भने स्पष्ट देखिन्छ—लामो समयपछि पहिलो पटक अमेरिका र इरान दुवै पक्ष सार्वजनिक रूपमा “युद्ध अन्त्य” को भाषामा बोलिरहेका छन्।र, यदि यो संवाद साँच्चिकै सम्झौतामा परिणत भयो भने मध्यपूर्व मात्र होइन, विश्व राजनीतिमा नै नयाँ अध्याय सुरु हुन सक्छ।
