काठमाडौं । नेपाली राजनीतिक इतिहासका अग्रणी नेता तथा प्रथम जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बीपी कोइरालाले प्रतिपादन गरेका लोकतान्त्रिक समाजवाद, राष्ट्रिय एकता, राष्ट्रिय मेलमिलाप र जनमुखी लोकतन्त्रका सिद्धान्त आज पनि उत्तिकै सान्दर्भिक रहेको राजनीतिक विश्लेषकहरूले बताएका छन्। बदलिएको राजनीतिक व्यवस्था, संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र, नयाँ संविधान र बहुदलीय प्रतिस्पर्धाको अभ्यास हुँदाहुँदै पनि देशले राजनीतिक अस्थिरता, वैचारिक विचलन, भ्रष्टाचार, आर्थिक असमानता तथा जनविश्वासको संकट सामना गरिरहेको वर्तमान अवस्थामा बीपीका विचारहरू पुनः चर्चाको केन्द्रमा पुगेका छन्।
बीपी कोइरालाले राजनीतिक परिवर्तनलाई केवल सत्ता परिवर्तनका रूपमा होइन, जनताको जीवनस्तर सुधार्ने माध्यमका रूपमा हेर्नुभएको थियो। उहाँले लोकतन्त्रलाई नागरिक स्वतन्त्रता, मानव अधिकार, सामाजिक न्याय र आर्थिक समानताको आधारमा स्थापित हुनुपर्ने व्यवस्था मान्नुभयो। लोकतन्त्र तब मात्र सफल हुन्छ जब नागरिकले स्वतन्त्र रूपमा आफ्नो अधिकार प्रयोग गर्न सकून्, राज्यप्रति विश्वास गर्न सकून् र विकासको प्रत्यक्ष अनुभूति गर्न सकून् भन्ने उहाँको धारणा थियो। यही कारण उहाँले लोकतन्त्रसँगै समाजवादलाई जोड्दै लोकतान्त्रिक समाजवाद को अवधारणा अघि सार्नुभएको थियो।
बीपीले प्रतिपादन गरेको लोकतान्त्रिक समाजवाद कुनै कठोर राज्य नियन्त्रण वा निरंकुश आर्थिक प्रणाली होइन। उहाँको विचारमा निजी क्षेत्र, व्यक्तिगत स्वतन्त्रता र खुला राजनीतिक प्रतिस्पर्धासँगै राज्यले कमजोर, गरिब र पछाडि परेका वर्गको संरक्षण गर्नुपर्छ। आर्थिक समानता र सामाजिक न्यायबिना लोकतन्त्र बलियो हुन नसक्ने उहाँको स्पष्ट विश्वास थियो। आज नेपालमा बढ्दो बेरोजगारी, युवाको विदेश पलायन, महँगी, आय असमानता र विकासको असन्तुलित वितरणले बीपीको यही दृष्टिकोण पुनः स्मरण गराइरहेको विश्लेषकहरूको भनाइ छ।
बीपी कोइरालाको सबैभन्दा चर्चित राजनीतिक अवधारणामध्ये राष्ट्रिय एकता तथा मेलमिलाप नीति पनि एक हो। वि.सं। २०३३ सालमा लामो निर्वासनपछि स्वदेश फर्किँदा उहाँले राष्ट्रिय स्वार्थलाई दलगत स्वार्थभन्दा माथि राख्नुपर्ने धारणा सार्वजनिक गर्नुभएको थियो। देशको सार्वभौमिकता, राष्ट्रियता र लोकतन्त्रको रक्षा गर्न राजनीतिक शक्तिबीच संवाद, सहकार्य र सहमति आवश्यक रहेको उहाँको निष्कर्ष थियो। समय परिवर्तन भए पनि राजनीतिक ध्रुवीकरण, दलगत कटुता र राष्ट्रिय मुद्दामा सहमतिको अभाव देखिएको वर्तमान अवस्थामा बीपीको मेलमिलाप नीति अझ बढी अर्थपूर्ण बनेको विभिन्न विश्लेषणहरूले औँल्याएका छन्।
नेपालमा संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापना भएपछि पनि सरकारहरू छोटो अवधिमै परिवर्तन हुने, दलहरूबीच अविश्वास बढ्ने, संसद् अवरुद्ध हुने र राष्ट्रिय एजेन्डा ओझेलमा पर्ने प्रवृत्ति देखिँदै आएको छ। यस्तो अवस्थामा राष्ट्रिय हितका विषयमा साझा दृष्टिकोण निर्माण गर्दै लोकतान्त्रिक संस्थाहरूलाई बलियो बनाउन बीपीको सहकार्य र सहमतिमूलक राजनीतिक संस्कृतिको आवश्यकता रहेको राजनीतिक विश्लेषकहरू बताउँछन्।
बीपीले राष्ट्रियतालाई केवल भौगोलिक सीमाभित्र सीमित गर्नुभएन। उहाँका लागि राष्ट्रियता भनेको नागरिकको आत्मसम्मान, स्वतन्त्र निर्णय क्षमता, सामाजिक सद्भाव र राष्ट्रिय एकता थियो। दुई ठूला छिमेकी मुलुकबीच रहेको नेपालले स्वतन्त्र परराष्ट्र नीति अवलम्बन गर्नुपर्ने, राष्ट्रिय हितलाई पहिलो प्राथमिकतामा राख्नुपर्ने र कुनै पनि बाह्य प्रभावभन्दा माथि उठेर आन्तरिक एकता कायम गर्नुपर्ने उहाँको धारणा थियो। अहिले विश्वव्यापी भू–राजनीतिक प्रतिस्पर्धा तीव्र बन्दै गएको अवस्थामा बीपीको सन्तुलित राष्ट्रिय दृष्टिकोण पुनः सान्दर्भिक देखिएको छ।
बीपी कोइरालाले लोकतन्त्रको सफलताका लागि नैतिक नेतृत्वलाई विशेष महत्व दिनुभएको थियो। राजनीतिमा सिद्धान्त, इमानदारी, पारदर्शिता र जनउत्तरदायित्व अनिवार्य हुनुपर्ने उहाँको धारणा थियो। उहाँका अनुसार सत्ता आफैँ लक्ष्य होइन, जनताको सेवा गर्ने माध्यम हो। आज राजनीतिक दलप्रति जनविश्वास घट्दै जानु, भ्रष्टाचारका घटना बढ्नु र सार्वजनिक संस्थाप्रति असन्तुष्टि बढ्नुले नैतिक राजनीतिक नेतृत्वको आवश्यकता झन् बढाएको देखिन्छ।
शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि र ग्रामीण विकासलाई बीपीले आर्थिक समृद्धिको आधार मानेका थिए। गाउँको विकासबिना राष्ट्र समृद्ध हुन नसक्ने उहाँको विश्वास थियो। कृषिको आधुनिकीकरण, उत्पादन वृद्धि, स्थानीय उद्योगको विकास तथा रोजगार सिर्जनालाई उहाँले प्राथमिकता दिनुभएको थियो। अहिले पनि कृषि उत्पादनमा आत्मनिर्भरता, औद्योगिक विकास र युवालाई स्वदेशमै रोजगारी उपलब्ध गराउने विषय राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा रहेकाले बीपीका आर्थिक दृष्टिकोण पुनः सान्दर्भिक देखिन्छन्।
बीपी साहित्यकार पनि हुनुहुन्थ्यो। उहाँका साहित्यिक कृतिहरूमा मानव मनोविज्ञान, स्वतन्त्रता, सामाजिक सम्बन्ध र मानवीय संवेदनाको गहिरो चित्रण पाइन्छ। राजनीतिमा जस्तै साहित्यमा पनि उहाँले व्यक्तिको स्वतन्त्र अस्तित्व, विवेक र मानव मर्यादालाई प्राथमिकता दिनुभएको पाइन्छ। त्यसैले बीपीको योगदान राजनीतिक क्षेत्रमा मात्र सीमित नभई नेपाली साहित्य, विचार र बौद्धिक जगतमा पनि उत्तिकै प्रभावशाली मानिन्छ।
राजनीतिक विश्लेषकहरूका अनुसार बीपीका विचारलाई स्मरण गर्ने मात्र होइन, व्यवहारमा लागू गर्ने चुनौती अझै बाँकी छ। लोकतान्त्रिक अभ्यासलाई संस्थागत बनाउने, सुशासन प्रवर्द्धन गर्ने, सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्ने, आर्थिक अवसरको समान वितरण गर्ने तथा राष्ट्रिय मुद्दामा सहमतिको संस्कृति विकास गर्ने हो भने मात्र बीपीको विचारको वास्तविक सम्मान हुने उनीहरूको भनाइ छ।
नेपाली कांग्रेससहित विभिन्न राजनीतिक दलहरूले प्रत्येक वर्ष बीपीको जन्मजयन्ती तथा राष्ट्रिय मेलमिलाप दिवसका अवसरमा उहाँका विचारको चर्चा गर्दै आएका छन्। तर विश्लेषकहरूका अनुसार विचारको चर्चा मात्र पर्याप्त छैन। नीति निर्माण, राजनीतिक व्यवहार, सार्वजनिक प्रशासन र विकास योजनामा बीपीले प्रतिपादन गरेका मूल्य र मान्यतालाई आत्मसात् गर्न सके मात्र लोकतन्त्रप्रति नागरिकको विश्वास अझ सुदृढ बन्न सक्छ।
नेपालले संविधान कार्यान्वयन, आर्थिक रूपान्तरण, सुशासन, सामाजिक समावेशिता, संघीयताको प्रभावकारी अभ्यास तथा दिगो विकासका चुनौती सामना गरिरहेको वर्तमान अवस्थामा बीपी कोइरालाको लोकतान्त्रिक समाजवाद, राष्ट्रिय एकता, मेलमिलाप, नैतिक नेतृत्व र जनमुखी शासनसम्बन्धी दृष्टिकोणले अझै मार्गदर्शन गरिरहेको देखिन्छ। यही कारण बीपी केवल इतिहासका पात्र होइनन्, वर्तमान र भविष्यका लागि पनि प्रेरणाका स्रोतका रूपमा स्थापित रहेका छन्।
