काठमाडौं । सूर्यदेव र छठी माताको आराधना, उपासना तथा प्रकृतिप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने चारदिने छठ पर्वको मुख्य दिन आज कार्तिक शुक्ल षष्ठी । देशभरका व्रतालुले आज कठोर निराहार व्रत बसेर साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिँदैछन् । श्रद्धा, आस्था, विश्वास र सामाजिक सद्भावको प्रतीक बनेको छठ पर्वले यतिबेला तराईदेखि काठमाडौं उपत्यकासम्म उत्सवमय वातावरण सिर्जना गरेको छ ।
छठ पर्वको मुख्य विधिअन्तर्गत आज साँझ नदी, पोखरी तथा जलाशयका किनारमा पुगेर व्रतालुले अस्ताउँदो सूर्यलाई फलफूल, ठेकुवा, प्रसाद तथा पवित्र जलसहित अर्घ्य अर्पण गर्नेछन् । सूर्यदेव र छठी माताको पूजा आराधना गर्दै परिवारको सुख, शान्ति, समृद्धि, सन्तानको कल्याण तथा मनोकामना पूरा हुने विश्वासका साथ व्रतालुहरू उपासनामा सहभागी हुनेछन् ।
छठ पर्व शुक्रबारदेखि विधिवत् सुरु भएको हो । कार्तिक शुक्ल चतुर्थीका दिन नहाय–खाय विधिबाट सुरु भएको पर्वमा शनिबार पञ्चमीका दिन खरना गरिएको थियो । खरनापछि व्रतालुले निराहार उपवास सुरु गरेका छन् । आज षष्ठीका दिन अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि रातभर जाग्राम बसेर भोलि कार्तिक शुक्ल सप्तमीका दिन उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिइनेछ । त्यससँगै चारदिने छठ पर्व विधिवत् समापन हुनेछ ।
काठमाडौंका नदी तथा पोखरीमा विशेष तयारी
छठ पर्वका लागि काठमाडौं उपत्यकाका विभिन्न नदी, पोखरी तथा जलाशयहरू सजाइएको छ । गुह्येश्वरी–गौरीघाट क्षेत्र, गहनापोखरी, नागपोखरी, कमलपोखरीलगायत वागमती, नख्खु र विष्णुमती नदी किनारमा छठ पूजाको विशेष व्यवस्था गरिएको छ । पूजा स्थलहरूमा सरसफाइ, सजावट र व्यवस्थापनका काम सम्पन्न गरिएका छन् ।
गुह्येश्वरी गौरीघाट छठ पूजा समितिका अध्यक्ष अनिल सिंहका अनुसार आज साँझ अस्ताउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएपछि व्रतालु रातभर जाग्राम बस्नेछन् । भोलि बिहान उदाउँदो सूर्यलाई विधिपूर्वक अर्घ्य दिएपछि छठ पर्व सम्पन्न हुनेछ ।
महाभारतदेखि जोडिएको धार्मिक विश्वास
छठ पर्वको उत्पत्तिबारे विभिन्न पौराणिक कथन र धार्मिक विश्वास प्रचलित छन् । महाभारतमा उल्लेख भएअनुसार पाँच पाण्डव र द्रौपदी अज्ञातवासमा रहँदा गुप्तवास सफल होस् भन्ने कामनासहित सूर्यदेवको आराधना गरिएको थियो । पाण्डवहरू विराट राजाको दरबारमा बसेको समयमा सूर्यको उपासना गरिएको र त्यही परम्पराबाट छठ पर्वको प्रचलन सुरु भएको जनविश्वास पाइन्छ ।
त्यस्तै, सूर्य पुराणअनुसार अत्रिमुनिकी पत्नी अनुसूयाले सर्वप्रथम छठ व्रत गरेको उल्लेख छ । व्रतको प्रभावबाट उनले अटल सौभाग्य र पतिप्रेम प्राप्त गरेको धार्मिक कथन छ ।
पौराणिक मान्यताअनुसार सूर्यदेवको आराधनाबाट रोगव्याधि तथा दुःखबाट मुक्ति प्राप्त हुने विश्वास गरिन्छ । श्रीकृष्णका पुत्र साम्ब सूर्यको उपासनाबाट कुष्ठरोगबाट मुक्त भएको कथासमेत सूर्य पुराणमा उल्लेख रहेको पाइन्छ । छठ पर्वमा व्रत बस्दा दुःख, दरिद्रता तथा संकटबाट मुक्ति मिल्ने र परिवारमा सुख, शान्ति तथा समृद्धि प्राप्त हुने जनविश्वास छ ।
सूर्य र प्रकृतिप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने पर्व
छठ पर्वलाई सूर्य तथा प्रकृतिप्रति कृतज्ञता प्रकट गर्ने विशिष्ट पर्वका रूपमा लिइन्छ । पृथ्वीमा जीवन, वनस्पति, जीवजन्तु तथा समग्र प्राकृतिक चक्र सूर्यको ऊर्जामा निर्भर रहने भएकाले सूर्यलाई जीवनको आधार मान्दै पूजा आराधना गर्ने परम्परा रहेको छ ।
यस पर्वमा ठेकुवा, केरा, उखु, नरिवल, स्याउ, सुन्तला तथा विभिन्न फलफूलका झुप्पासहितका सामग्री सूर्यदेवलाई अर्पण गरिन्छ । प्रसाद तथा फलफूल अर्पण गर्दा सूर्यदेव प्रसन्न भई व्रतालु र उनीहरूको परिवारको कल्याण हुने धार्मिक विश्वास छ ।
छठको अर्को विशेषता भनेको सामूहिक सहभागिता, सामाजिक सद्भाव र समानताको सन्देश हो । नदी तथा पोखरीका किनारमा सबै वर्ग, समुदाय र पृष्ठभूमिका मानिस एकसाथ पूजा आराधनामा सहभागी हुने भएकाले यस पर्वले सामाजिक एकता र सांस्कृतिक सहअस्तित्वलाई समेत बलियो बनाउँदै आएको छ ।
तराईबाट राष्ट्रिय पर्वको स्वरूपमा विस्तार
विगतमा नेपालको तराई तथा मधेसका सीमित क्षेत्रमा विशेष रूपमा मनाइने छठ पर्व पछिल्ला दशकमा देशव्यापी स्वरूपमा विस्तार भएको छ । विसं २०४६ देखि सरकारले छठ पर्वका अवसरमा सार्वजनिक बिदा दिन सुरु गरेको इतिहास छ । बीचका केही वर्ष बिदा कटौती भए पनि पछिल्ला वर्षमा पुनः सार्वजनिक बिदा दिने व्यवस्था कायम गरिएको छ ।
अहिले काठमाडौं उपत्यकासहित देशका विभिन्न सहर तथा जिल्लामा छठ पर्व भव्य रूपमा मनाउन थालिएको छ । धार्मिक आस्थासँगै सांस्कृतिक पहिचान, सामाजिक एकता र सामूहिक उत्सवको प्रतीक बनेको छठले नेपाली समाजमा विशेष स्थान बनाएको छ ।
भोलि बिहान उदाउँदो सूर्यलाई अर्घ्य दिएसँगै यस वर्षको छठ पर्व सम्पन्न हुनेछ । सूर्यदेवको आराधना, प्रकृतिप्रतिको सम्मान र परिवार तथा समाजको सुखसमृद्धिको कामनासहित मनाइने छठले फेरि एकपटक नेपाली समाजमा आस्था, सद्भाव र एकताको सन्देश प्रवाह गर्नेछ ।
प्रतिक्रिया