प्रतिस्पर्धा, अविश्वास र तनावबीच अमेरिका–चीनले रोजे ‘टकराव होइन, सह–अस्तित्व’को बाटो
बेइजिङ ।विश्व राजनीति अहिले दुई ध्रुवमा विभाजित हुँदै गएको छ । एउटा ध्रुवमा अमेरिका छ भने अर्को ध्रुवमा चीन । यी दुई शक्तिशाली राष्ट्रबीचको सम्बन्धले केवल उनीहरूको भविष्य मात्र होइन, विश्व अर्थतन्त्र, सुरक्षा, प्रविधि र शक्ति सन्तुलनलाई समेत प्रत्यक्ष प्रभाव पार्ने गर्छ । यही कारण अमेरिकी राष्ट्रपति डोनाल्ड ट्रम्प र चिनियाँ राष्ट्रपति सी जिनपिङबिच बीच बेइजिङमा सम्पन्न दुईदिने शिखर सम्मेलनलाई विश्वले असाधारण चासोका साथ हेर्यो ।
मे १४ र १५ मा सम्पन्न यो भेटवार्ताबाट कुनै ऐतिहासिक ‘महासम्झौता’ भएन । न त व्यापार युद्ध अन्त्य भयो, न त ताइवान विवाद समाधान भयो । कृत्रिम बौद्धिकता (एआई), सेमिकन्डक्टर र प्रविधि नियन्त्रणको प्रतिस्पर्धा पनि यथावत् छ । तर पनि विश्वका धेरै कूटनीतिक विश्लेषकले यो सम्मेलनलाई “सीमित भए पनि महत्वपूर्ण सफलता”का रूपमा व्याख्या गरेका छन् ।
कारण स्पष्ट छ— अहिलेको अमेरिका–चीन सम्बन्ध यति धेरै अविश्वास, प्रतिस्पर्धा र रणनीतिक तनावले भरिएको छ कि संवाद जारी रहनु मात्रै पनि ठूलो उपलब्धि मानिन थालेको छ ।
बेइजिङको सन्देश : चीन केवल आर्थिक शक्ति होइन, कूटनीतिक खेलाडी पनि
चीनले ट्रम्पको स्वागत केवल औपचारिक रूपमा गरेन, उसले त्यसलाई शक्ति प्रदर्शनकै रूपमा प्रस्तुत गर्यो । विमानस्थलदेखि सरकारी भोजसम्म सबै कार्यक्रम अत्यन्त योजनाबद्ध र सन्देशमूलक देखिन्थे ।
चिनियाँ नेतृत्वले ट्रम्पलाई विशेष महत्व दिएको संकेत स्पष्ट थियो । उपराष्ट्रपति हान झेङ स्वयं स्वागतमा उपस्थित भए । त्यसपछि ऐतिहासिक स्थल भ्रमण, सांस्कृतिक कार्यक्रम, उच्चस्तरीय सरकारी सम्मान र विशेष आतिथ्यले चीनले आफ्नो कूटनीतिक परिपक्वता देखाउने प्रयास गर्यो ।
विशेषगरी ‘टेम्पल अफ हेभन’ भ्रमणमा सी जिनपिङ स्वयं सहभागी हुनु सामान्य घटना थिएन । यसले बेइजिङ सम्बन्ध सुधारतर्फ लचिलो देखिन चाहेको संकेत दिएको विश्लेषण गरिएको छ ।
ट्रम्पले त्यसपछि सार्वजनिक रूपमा सीलाई “मेरो साथी” भन्दै प्रशंसा गर्नु पनि कूटनीतिक रूपमा अर्थपूर्ण मानिएको छ ।
२०१७ को चीन र अहिलेको चीन : धेरै फरक
ट्रम्प पहिलोपटक चीन पुगेका होइनन् । उनी २०१७ मा पनि बेइजिङ गएका थिए । तर त्यसबेलाको चीन र अहिलेको चीनबीच ठूलो अन्तर आइसकेको छ ।
अहिले चीन विद्युतीय सवारी (ईभी), एआई, हरित ऊर्जा, रोबोटिक्स र सेमिकन्डक्टर क्षेत्रमा तीव्र रूपमा अगाडि बढिरहेको छ । विश्वको सबैभन्दा ठूलो ईभी बजार चीन बनिसकेको छ । उत्पादन, प्रविधि र आपूर्ति शृङ्खलामा चीनको प्रभाव झन् विस्तार भएको छ ।
अर्कोतर्फ अमेरिका–चीन सम्बन्ध भने पछिल्ला वर्षहरूमा लगातार तनावपूर्ण बन्दै गएको थियो । व्यापार युद्ध, प्रविधि प्रतिबन्ध, दक्षिण चीन सागर, ताइवान र मानवअधिकारका मुद्दाले सम्बन्धलाई चिसो बनाएको थियो ।
तर ट्रम्प पुनः ह्वाइट हाउस फर्किएपछि उनले चीनसँग पूर्ण टकरावभन्दा “व्यावहारिक सहकार्य”को संकेत दिन थालेका छन् । उनले अमेरिका र चीन मिलेर विश्वका समस्या समाधान गर्न सक्ने ‘जी–२’ अवधारणासमेत अघि सारेका थिए ।
व्यापार नै बन्यो मुख्य एजेण्डा
यो शिखर सम्मेलनको वास्तविक केन्द्र राजनीति वा सुरक्षा होइन, व्यापार र अर्थतन्त्र बन्यो ।
सो भ्रमणमा ट्रम्पसँगै विद्युतीय सवारी निर्माता कम्पनी टेस्लाका सीईओ एलन मस्क, चिप निर्माता कम्पनी एनभिडियाका जेन्सेन हुआङ, एप्पलका सीईओ टिम कुकजस्ता विश्व चर्चित उद्योगपति सहभागी थिए ।
यसले अहिले अमेरिका–चीन सम्बन्ध केवल व्यापारिक प्रतिस्पर्धामा सीमित नरहेको, बरु एआई, चिप्स, ईभी र उच्च प्रविधिको वर्चस्वमा केन्द्रित भइसकेको देखाउँछ ।
अमेरिकी विदेशमन्त्री मार्को रुबियो र रक्षा मन्त्री पीट हेग्सेथ सहभागी भए पनि वास्तविक वार्ता संयोजनमा अमेरिकी अर्थमन्त्री स्कट बेसेन्टको भूमिका निर्णायक रहेको बताइएको छ ।
यसले भ्रमणको प्राथमिकता स्पष्ट पार्छ— दुवै देश अहिले टकरावभन्दा आर्थिक स्थायित्व खोजिरहेका छन् ।
रुबियोको परिवर्तन : प्रतिबन्धित नेतादेखि सम्मानित पाहुनासम्म
यस भ्रमणको अर्को रोचक पक्ष मार्को रुबियोसँग जोडिएको थियो ।
रुबियोलाई चीनले विगतमा चीनविरोधी धारणा राखेको आरोपमा प्रतिबन्ध लगाएको थियो । तर यही रुबियोलाई अहिले बेइजिङले सम्मानपूर्वक स्वागत गर्यो ।
विश्लेषकहरूका अनुसार चीनले रुबियोलाई भविष्यको सम्भावित अमेरिकी राष्ट्रपति उम्मेदवारका रूपमा हेर्न थालेको संकेत यसबाट मिल्छ ।
कूटनीतिमा स्थायी मित्र वा शत्रु हुँदैनन्, केवल राष्ट्रिय स्वार्थ हुन्छ भन्ने तथ्य यस घटनाले फेरि पुष्टि गरेको छ ।
‘डिकपलिङ’को चर्चा धेरै, वास्तविकता फरक
पछिल्ला वर्षहरूमा अमेरिका र चीनबीच आर्थिक अलगाव अर्थात् ‘डिकपलिङ’को चर्चा व्यापक थियो । अमेरिका चीनमाथिको निर्भरता घटाउन चाहन्थ्यो भने चीनले पनि वैकल्पिक बजार र आपूर्ति प्रणाली निर्माण गरिरहेको थियो ।
तर व्यवहारमा दुवै अर्थतन्त्र अझै गहिरो रूपमा जोडिएका छन् ।
चीनले अमेरिकी कृषि उत्पादन, ऊर्जा सामग्री र बोइङ विमान खरिद गर्ने सहमति जनाएको छ । उता अमेरिकाले पनि चिनियाँ लगानीलाई पूर्ण रूपमा बन्द नगर्ने संकेत दिएको छ ।
विशेषगरी टेस्ला र एप्पल जस्ता अमेरिकी कम्पनीहरूका लागि चीन अझै विशाल र अपरिहार्य बजार बनेको छ ।
चीनको विशाल उपभोक्ता वर्ग, दक्ष जनशक्ति, बलियो उत्पादन क्षमता र तीव्र नवप्रवर्तनका कारण अमेरिकी कम्पनीहरूले चीनलाई सहजै छोड्न सक्ने अवस्था छैन ।
ताइवान : सम्बन्धको सबैभन्दा विस्फोटक मुद्दा
यद्यपि आर्थिक सहकार्यका संकेत सकारात्मक देखिए पनि ताइवान मुद्दा अझै अमेरिका–चीन सम्बन्धको सबैभन्दा संवेदनशील ‘रेड लाइन’ बनेको छ ।
सी जिनपिङले वार्ताकै क्रममा चेतावनी दिँदै “ताइवान प्रश्न गलत तरिकाले व्यवस्थापन गरियो भने अमेरिका र चीन ठोक्किन सक्छन्” भनेका थिए ।
यो केवल सामान्य अभिव्यक्ति थिएन । यसलाई चीनले अमेरिकालाई दिएको प्रत्यक्ष रणनीतिक सन्देशका रूपमा हेरिएको छ ।
ताइवानमा सत्तारूढ डीपीपी सरकारले यो शिखर सम्मेलन अत्यन्त सतर्कतापूर्वक नियालेको थियो । ट्रम्पले सार्वजनिक रूपमा ताइवानविरुद्ध विवादास्पद अभिव्यक्ति नदिएकाले तात्कालिक तनाव केही कम भएको विश्लेषण गरिएको छ ।
तर चीनले ताइवान मुद्दामा कुनै सम्झौता नगर्ने स्पष्ट संकेत फेरि दिएको छ ।
सम्बन्धको नयाँ शब्द : ‘रचनात्मक रणनीतिक स्थायित्व’
यस सम्मेलनको सबैभन्दा महत्वपूर्ण उपलब्धि सम्भवतः एउटा नयाँ अवधारणाको उदय हो— “रचनात्मक रणनीतिक स्थायित्व” ।
यसको अर्थ प्रतिस्पर्धा जारी रहनेछ, तर प्रत्यक्ष टकराव टारिनेछ । संवाद कायम रहनेछ, आर्थिक सहकार्य सम्भव भएसम्म अघि बढाइनेछ ।
अहिलेको अमेरिका–चीन सम्बन्ध न पूर्ण मित्रताको अवस्थामा छ, न पूर्ण शत्रुताको । यो सहकार्य र प्रतिस्पर्धाको मिश्रित अवस्था हो ।
विश्व राजनीतिमा अहिले यही नयाँ यथार्थ स्थापित हुँदै गएको देखिन्छ ।
चुनौती अझै उस्तै
भेटवार्ताले सकारात्मक वातावरण बनाएको भए पनि मूल समस्या समाधान भएका छैनन् ।
अहिले पनि :
- एआई चिप्समाथिको अमेरिकी प्रतिबन्ध कायम छ ।
- ताइवान तनाव यथावत् छ ।
- सैन्य प्रतिस्पर्धा बढिरहेको छ ।
- अमेरिकी कांग्रेस चीनप्रति अत्यन्त कठोर छ ।
- प्रविधि युद्ध झन् तीव्र बन्दै गएको छ ।
त्यसमाथि इरान संकट, बढ्दो ग्यास मूल्य र घरेलु राजनीतिक दबाबका कारण ट्रम्प स्वयं दबाबमा छन् । आगामी मध्यावधि चुनाव रिपब्लिकन पार्टीका लागि चुनौतीपूर्ण देखिएको छ ।
यस्तो अवस्थामा ट्रम्पले दीर्घकालीन रूपमा चीनसँग स्थिर सम्बन्ध कायम राख्न सक्छन् कि सक्दैनन् भन्ने प्रश्न अझै खुला छ ।
बेइजिङ शिखर सम्मेलनले विश्वलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ— अमेरिका र चीनबीच प्रतिस्पर्धा समाप्त भएको छैन, बरु अझ तीव्र हुँदैछ । तर दुवै देश अहिले प्रत्यक्ष टकरावको जोखिम पनि कम गर्न चाहिरहेका छन् ।
यस अर्थमा हेर्दा यो सम्मेलन “महासफलता” नभए पनि “रणनीतिक असफलता टरेको सम्मेलन” अवश्य बनेको छ ।
आजको विश्वमा अमेरिका र चीनबीच संवाद कायम रहनु मात्रै पनि विश्व अर्थतन्त्र, सुरक्षा र स्थायित्वका लागि ठूलो उपलब्धि मानिन थालेको छ ।
