काठमाडौं ।नेपालमा पछिल्ला केही सातायता आफ्नै शरीरमा आगो लगाएर आत्महत्या (आत्मदाह) गर्ने घटनामा एकाएक वृद्धि देखिएको छ। पछिल्लो करिब तीन साताभित्र मात्रै काठमाडौंसहित विभिन्न जिल्लामा कम्तीमा पाँच जनाले आफ्नै शरीरमा आगो लगाएर ज्यान गुमाएका छन्। लगातार यस्ता घटना दोहोरिन थालेपछि यसलाई लिएर मानसिक स्वास्थ्य, सामाजिक तनाव र संकट व्यवस्थापनका विषयमा गम्भीर बहस सुरु भएको छ।
सबैभन्दा पछिल्लो घटना काठमाडौंको तारकेश्वर नगरपालिका–नेपालटारकी अन्दाजी ४० वर्षीया रश्मी रिजालको हो। उनले शनिबार आफ्नै विद्युतीय (ईभी) गाडीभित्र आगो लगाएर ज्यान दिएको अवस्थामा शव फेला परेको थियो। घटनाको वास्तविक कारण अहिलेसम्म खुल्न नसकेको भन्दै प्रहरीले सबै कोणबाट अनुसन्धान गरिरहेको छ।
यसअघि त्रिपुरेश्वरस्थित राहदानी विभाग अगाडि मुगुका २५ वर्षीय गणेश नेपालीले आफ्नै शरीरमा पेट्रोल छर्केर आत्मदाह गरेका थिए। जीविकोपार्जनका लागि पठाओ चलाउँदै आएका उनी र नगर प्रहरीबीच मोटरसाइकलमा ह्विल–लक लगाइएको विषयलाई लिएर भएको विवाद र त्यसपछि सिर्जिएको तनावलाई घटनाको तात्कालिक कारण मानिएको छ।
गणेशको घटनाको राप सेलाउन नपाउँदै असार २६ गते सर्लाहीको गोडैता नगरपालिका–का ३५ वर्षीय विवेक मण्डलले पारिवारिक विवादपछि घरबाट केही पर गएर आफ्नै शरीरमा आगो लगाएका थिए। विज्ञान विषयमा स्नातकोत्तर (एमएससी) उत्तीर्ण विवेकले महोत्तरीको गौशाला नगरपालिका–१ स्थित श्री माध्यमिक विद्यालय रामनगरमा करिब तीन वर्ष करार शिक्षकका रूपमा अध्यापन गरेका थिए। गत साउनमा जागिर छाडेपछि उनी बेरोजगार बनेका थिए। उनका बुवा उपेन्द्र मण्डलका अनुसार लामो समयसम्म रोजगारी नपाउँदा उनी मानसिक तनावमा थिए।
यस्तै, असार २७ गते काठमाडौंको बुद्धनगरमा ४५ वर्षीय आश्विन राउतले आफ्नै घरको भान्सामा शरीरमा आगो लगाएका थिए। शरीरको करिब ५० प्रतिशत भाग जलेका उनलाई तत्काल वीर अस्पताल लगिए पनि उपचारकै क्रममा सोही दिन मृत्यु भएको थियो।
यसैबीच काठमाडौंकै कीर्तिपुरको ट्याङ्लाफाँटमा सुरेशचन्द्र श्रेष्ठले पनि आफ्नै गाडीभित्र आगो लगाएर आत्मदाह गरेका थिए।
लगातार यस्ता घटना दोहोरिन थालेपछि मानसिक स्वास्थ्यका क्षेत्रमा काम गर्ने विज्ञहरूले यसलाई अत्यन्त संवेदनशील विषयका रूपमा लिनुपर्ने बताएका छन्। उनीहरूका अनुसार बेरोजगारी, आर्थिक दबाब, पारिवारिक विवाद, मानसिक तनाव तथा आकस्मिक आवेगजस्ता कारणले यस्ता दुःखद घटना निम्तिन सक्ने भएकाले समयमै मनोसामाजिक सहयोग, पारिवारिक साथ र प्रभावकारी परामर्श सेवा विस्तार गर्न आवश्यक देखिएको छ।
पछिल्ला तीन साताभित्र मात्रै पाँच वटा आत्मदाहका घटना सार्वजनिक हुनु आफैंमा गम्भीर सामाजिक चिन्ताको विषय बनेको छ। सम्बन्धित निकायले यस्ता घटनाको कारणको गहिरो अध्ययन गर्दै रोकथामका लागि प्रभावकारी रणनीति अघि बढाउनुपर्ने आवश्यकता झन् बढेको देखिन्छ।
यस्ता घटनाबारे विश्लेषण गर्दा एउटा कुरा अत्यन्त सावधानीका साथ भन्नुपर्छ—कुनै पनि व्यक्तिले किन यस्तो निर्णय गरे भन्ने निष्कर्ष पर्याप्त अनुसन्धान वा प्रमाणबिना निकाल्न सकिँदैन। त्यसैले कुनै एक व्यक्तिको घटनालाई लक्षित गरेर अनुमान गर्नु उपयुक्त हुँदैन। तर समग्र प्रवृत्तिका सम्भावित कारणहरू भने यसरी विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
१. मानसिक स्वास्थ्य संकट बढ्दै गएको संकेत
विश्वव्यापी अनुसन्धानले देखाउँछ कि आत्महत्याका अधिकांश घटनामा डिप्रेसन, गम्भीर तनाव, चिन्ता, निराशा, आघात, वा अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्याले कुनै न कुनै भूमिका खेलेका हुन्छन्। तर नेपालमा मानसिक स्वास्थ्यलाई अझै पनि खुला रूपमा स्वीकार्ने वा उपचार खोज्ने संस्कार पर्याप्त विकसित छैन।
धेरै मानिसहरू बाहिरबाट सामान्य देखिए पनि भित्रभित्रै गहिरो पीडामा बाँचिरहेका हुन सक्छन्। आर्थिक रूपमा सक्षम, राम्रो जागिर भएका वा सामाजिक रूपमा सफल देखिने व्यक्तिहरू पनि यसबाट अछुतो हुँदैनन्।
२. सामाजिक सम्बन्ध कमजोर बन्दै जानु
पहिले संयुक्त परिवार, छिमेकी र समुदायले संकटमा परेका व्यक्तिलाई भावनात्मक सहारा दिन्थे। अहिले शहरीकरण, व्यस्त जीवनशैली र सामाजिक दूरीका कारण धेरै मानिस एक्लोपन अनुभव गरिरहेका छन्।
सामाजिक सञ्जालमा हजारौं “मित्र” भए पनि वास्तविक जीवनमा मन खोलेर कुरा गर्न सक्ने मानिसको अभाव हुन सक्छ।
३. आर्थिक र पेशागत दबाब
बैंकिङ, निजी क्षेत्र, व्यापार वा अन्य प्रतिस्पर्धात्मक क्षेत्रमा काम गर्नेहरू उच्च लक्ष्य, कार्यसम्पादनको दबाब, ऋण, रोजगारीको असुरक्षा वा आर्थिक जिम्मेवारीले निरन्तर तनावमा हुन सक्छन्।
तर आर्थिक कठिनाइ मात्रै कारण हो भन्ने निष्कर्ष निकाल्न सकिँदैन। आर्थिक रूपमा सक्षम व्यक्तिहरू पनि गम्भीर मानसिक संकटमा पर्न सक्छन्।
४. पारिवारिक सम्बन्धमा उत्पन्न तनाव
दाम्पत्य सम्बन्ध, पारिवारिक विवाद, सम्बन्ध विच्छेद, विश्वासको संकट, घरेलु हिंसा, वा परिवारभित्र लामो समयदेखि सञ्चित तनावले व्यक्तिलाई गहिरो मानसिक पीडामा पुर्याउन सक्छ।
धेरैजसो अवस्थामा यस्ता तनाव बाहिरबाट देखिँदैनन्।
५. निराशा र भविष्यप्रतिको आशा हराउनु
कहिलेकाहीँ व्यक्तिलाई “अब कुनै बाटो बाँकी छैन” भन्ने अनुभूति हुन सक्छ। यो अनुभूति वास्तविक परिस्थितिभन्दा पनि मानसिक अवस्थाले बढी प्रभावित हुन सक्छ। जब समस्या समाधानयोग्य हुँदाहुँदै पनि समाधान असम्भवजस्तो लाग्न थाल्छ, जोखिम बढ्न सक्छ।
६. आत्मदाह जस्तो विधि किन?
आत्मदाह अत्यन्त पीडादायी र दुर्लभ विधि हो। कतिपय अवस्थामा यसलाई गहिरो निराशा, असहायता, वा कुनै सशक्त सन्देश दिन खोजिएको कार्यका रूपमा पनि बुझ्ने प्रयास गरिन्छ। तर प्रत्येक घटनाको उद्देश्य एउटै हुन्छ भन्ने मान्न मिल्दैन। त्यसैले प्रत्येक घटनाको अनुसन्धान फरक रूपमा हुनुपर्छ।
७. एउटा घटना सार्वजनिक भएपछि त्यसको प्रभाव
मानसिक स्वास्थ्य अनुसन्धानले देखाएको एउटा पक्ष के हो भने, आत्महत्याका घटनाहरू धेरै प्रचार हुँदा त्यसले संवेदनशील अवस्थामा रहेका केही व्यक्तिहरूमा प्रभाव पार्न सक्छ। त्यसैले सञ्चारमाध्यमले यस्ता घटनाको समाचार दिँदा अत्यधिक विवरण, विधि वा सनसनीभन्दा बच्नुपर्ने अन्तर्राष्ट्रिय सिफारिसहरू छन्।
८. राज्यप्रतिको बढ्दो असन्तुष्टि
समाजमा बेरोजगारी, महँगी, भ्रष्टाचार, सेवा प्रवाहमा कठिनाइ, न्यायमा ढिलाइ, भविष्यप्रतिको अनिश्चितता जस्ता कारणले समग्र रूपमा निराशाको वातावरण बन्न सक्छ।
तर यस्ता संरचनागत समस्याले सबैलाई एउटै निर्णयतर्फ पुर्याउँछन् भन्न मिल्दैन। यी पृष्ठभूमि कारक हुन सक्छन्, प्रत्यक्ष कारण होइनन्।
९. सहयोग खोज्न हिच्किचाउने प्रवृत्ति
नेपालमा अझै पनि धेरै मानिस मानसिक स्वास्थ्य विशेषज्ञकहाँ जानुलाई कमजोरी वा लाजको विषय ठान्छन्। “सबै आफैं सहनुपर्छ” भन्ने सोचले समस्या झन् गम्भीर बन्न सक्छ।
सरकारले के गर्नुपर्छ?
यदि यस्तो प्रवृत्ति वास्तवमै बढिरहेको छ भने यसलाई केवल प्रहरी अनुसन्धानको विषय बनाएर पुग्दैन।
- मानसिक स्वास्थ्यलाई सार्वजनिक स्वास्थ्यको प्राथमिकतामा राख्ने।
- प्रत्येक स्थानीय तहमा सहज मनोसामाजिक परामर्श सेवा उपलब्ध गराउने।
- कार्यस्थल (विशेषतः बैंक, निजी कम्पनी, सरकारी कार्यालय) मा कर्मचारी मानसिक स्वास्थ्य कार्यक्रम सञ्चालन गर्ने।
- विद्यालय र विश्वविद्यालयमा भावनात्मक स्वास्थ्य शिक्षा समावेश गर्ने।
- सञ्चारमाध्यमका लागि आत्महत्यासम्बन्धी जिम्मेवार समाचार सम्प्रेषण मापदण्डको प्रभावकारी कार्यान्वयन गर्ने।
- संकटमा रहेका व्यक्तिहरूले छिटो सहयोग पाउने हेल्पलाइन र रेफरल प्रणाली सुदृढ गर्ने।
समाज र परिवारको भूमिका
धेरै आत्महत्या रोक्न सकिने सम्भावना हुन्छ यदि संकटमा रहेका व्यक्तिले समयमै सहारा, उपचार वा साथ पाउँछन् भने ।
- परिवारले व्यवहारमा आएको असामान्य परिवर्तनलाई बेवास्ता नगर्ने।
- “बलियो मान्छे रुँदैन” भन्ने सोच त्याग्ने।
- साथीभाइ र सहकर्मीले लामो समयदेखि निराश, एक्लिएको वा अत्यधिक तनावमा देखिएका व्यक्तिसँग खुलेर संवाद गर्ने।
- मानसिक स्वास्थ्यको उपचारलाई शारीरिक रोगको उपचारजत्तिकै सामान्य मान्ने।
नेपालमा यदि छोटो अवधिमा आत्मदाहका घटनाहरू बढिरहेका छन् भने, त्यसलाई केवल व्यक्तिगत कमजोरी, केवल सरकारी असफलता, केवल आर्थिक समस्या वा केवल पारिवारिक विवादले मात्र व्याख्या गर्न सकिँदैन। यो व्यक्तिगत मानसिक अवस्था, पारिवारिक सम्बन्ध, सामाजिक समर्थनको कमी, आर्थिक–पेशागत दबाब, सामाजिक निराशा र मानसिक स्वास्थ्य सेवाको सीमित पहुँच जस्ता अनेक कारकहरूको जटिल अन्तरसम्बन्धबाट उत्पन्न हुन सक्ने गम्भीर सामाजिक संकेत हुन सक्छ।
त्यसैले हरेक घटनालाई सनसनीको रूपमा होइन, एउटा गम्भीर मानवीय संकटका रूपमा हेरेर तथ्यमा आधारित अनुसन्धान, संवेदनशील सञ्चार र समयमै सहयोग उपलब्ध गराउने प्रणाली निर्माण गर्नु अहिलेको सबैभन्दा ठूलो आवश्यकता रहेको विज्ञहरुले बताएका छन् ।
