कस्ता छन् चुनौती र ध्यान दिनुपर्ने विषयहरु ?
काठमाडौं । नेपालको पहिलो तथा ऐतिहासिक वाणिज्य बैंक नेपाल बैंक लिमिटेड को सञ्चालक समितिको अध्यक्षमा अनुभवी प्रशासक शोभाकान्त पौडेल नियुक्त भएका छन्। बैंकको जेठ १ गते बसेको सञ्चालक समिति बैठकले पौडेललाई अध्यक्षमा नियुक्त गर्ने निर्णय गरेको हो।
अर्थ मन्त्रालय मातहतका विभिन्न संवेदनशील निकाय र विभागमा नेतृत्व सम्हालिसकेका पौडेल आर्थिक प्रशासनमा अब्बल र कुशल प्रशासकका रूपमा परिचित छन्। उनी सहसचिवको खुला प्रतिस्पर्धामा आफ्ना ब्याचकै टपर मानिन्छन् भने हाल महालेखानियन्त्रकको जिम्मेवारीसमेत सम्हालिरहेका छन्।
अर्थ मन्त्रालयको तर्फबाट सञ्चालक समितिमा प्रतिनिधित्व गरिरहेकी सञ्चालक माया आचार्यले राजीनामा दिएपछि रिक्त रहेको पदमा पौडेललाई ल्याइएको हो।
नेपाल बैंकजस्तो ऐतिहासिक संस्थामा प्रशासनिक अनुभव, वित्तीय अनुशासन र व्यवस्थापन क्षमता भएका व्यक्तिको आगमनलाई धेरैले “संस्थागत पुनर्जीवनको अवसर” का रूपमा हेरेका छन्।
विरासत बोकेको बैंक, तर चुनौतीको चाङ
१९९४ सालमा स्थापना भएको नेपाल बैंक लिमिटेड नेपालको बैंकिङ इतिहासको प्रतीक संस्था हो। तर विगतका वर्षहरूमा खराब कर्जा, राजनीतिक प्रभाव, सुस्त कार्यसंस्कृति, प्रविधिगत प्रतिस्पर्धा र निजी बैंकसँगको तीव्र प्रतिस्पर्धाले बैंकलाई निरन्तर दबाबमा राख्दै आएको छ।
यद्यपि बैंकले आफ्नो ऐतिहासिक विश्वसनीयता जोगाइराखेको छ, अब “इतिहासको गौरव” मात्र पर्याप्त छैन। आधुनिक बैंकिङको प्रतिस्पर्धामा टिक्न “दक्षता, प्रविधि र चुस्त व्यवस्थापन” अनिवार्य भइसकेको छ।
यही कारण पौडेलको नियुक्तिलाई धेरैले सुधारको नयाँ संकेतका रूपमा व्याख्या गर्न थालेका छन्।
यस्ता छन् नेपाल बैंकका प्रमुख चुनौती
निजी बैंकसँग तीव्र प्रतिस्पर्धा
नेपालका निजी वाणिज्य बैंकहरूले डिजिटल बैंकिङ, ग्राहक सेवा, कर्जा विस्तार र प्रविधिमा आक्रामक सुधार गरिरहेका छन्।
तुलनात्मक रूपमा सरकारी बैंकहरू अझै प्रक्रियामुखी र ढिलो निर्णय प्रणालीको आरोप खेपिरहेका छन्।
यदि नेपाल बैंक लिमिटेड ले आफ्नो पुरानो प्रतिष्ठालाई आधुनिक सेवामा रूपान्तरण गर्न सकेन भने प्रतिस्पर्धा अझ कठिन बन्न सक्छ।
कर्मचारी संरचना र कार्यसंस्कृतिको दबाब
पुराना सरकारी संस्थामा देखिने ढिलासुस्ती, जिम्मेवारी पन्छाउने प्रवृत्ति, कमजोर कार्यसम्पादन मूल्यांकन र ट्रेड युनियन प्रभावजस्ता समस्या नेपाल बैंकभित्र पनि बेला–बेला चर्चामा आउने गरेका छन्।
बैंकलाई “निजी बैंकसरह चुस्त र परिणाममुखी” बनाउने चुनौती अझै बाँकी छ।
डिजिटल रूपान्तरणको ठूलो दबाब
आजको बैंकिङ मोबाइल एप, डिजिटल भुक्तानी, साइबर सुरक्षा, डेटा विश्लेषण र एआई–आधारित सेवामा केन्द्रित हुँदै गएको छ।
यदि डिजिटल सुधारमा ढिलाइ भयो भने युवा पुस्ताका ग्राहक निजी बैंकतर्फ आकर्षित हुने जोखिम बढ्ने देखिन्छ।
खराब कर्जा र जोखिम व्यवस्थापन
विगतमा राजनीतिक पहुँच र बाह्य दबाबका कारण गुणस्तरहीन कर्जा प्रवाह भएको आलोचना सरकारी बैंकहरूले खेप्दै आएका छन्।
आजको बैंकिङ प्रणालीमा “जोखिम व्यवस्थापन” नै सफलताको मुख्य आधार भएकाले यस क्षेत्रमा कडाइ आवश्यक देखिन्छ।
निर्णय प्रक्रियामा हस्तक्षेपको जोखिम
सरकारी स्वामित्व भएका संस्थामा राजनीतिक वा बाह्य प्रभावको जोखिम सधैं रहन्छ।
यदि अध्यक्षले व्यावसायिक स्वतन्त्रता कायम राख्न सकेनन् भने सुधारको गति सुस्त बन्न सक्छ।
अध्यक्ष पौडेलले ध्यान दिनुपर्ने मुख्य विषय
सुशासन र पारदर्शितामा कडाइ :प्रशासनिक पृष्ठभूमिबाट आएका पौडेल नियम, प्रणाली र जवाफदेहितालाई महत्व दिने अधिकारीका रूपमा चिनिन्छन्।यदि उनले बैंकभित्र “काम गर्ने संस्कृति” विकास गर्न सके भने त्यो उनको सबैभन्दा ठूलो उपलब्धि हुन सक्छ।विशेषगरी निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता,कर्जा प्रवाहमा निष्पक्षता,आन्तरिक अनुगमन सुदृढीकरण,भ्रष्टाचार र मिलेमतोमा शून्य सहनशीलता,जस्ता विषयमा स्पष्ट र कडा अडान आवश्यक देखिन्छ।
नेपाल बैंकलाई डिजिटल पब्लिक बैंक बनाउने :नेपाल बैंकसँग ग्रामीण पहुँच र सरकारी विश्वसनीयता दुवै छन्।यदि यसलाई आधुनिक डिजिटल सेवासँग जोड्न सकियो भने बैंकले पुनः ठूलो बजार कब्जा गर्न सक्छ।विशेष प्राथमिकतामा पर्नुपर्ने क्षेत्र मोबाइल बैंकिङ सुधार,छिटो सेवा प्रणाली,डिजिटल कर्जा प्रक्रिया,साइबर सुरक्षा,युवामैत्री बैंकिङ सेवा हुन् ।
कर्मचारी व्यवस्थापन सुधार :नेपाल बैंकको ठूलो शक्ति यसको विशाल कर्मचारी सञ्जाल हो।तर दक्षता र परिणाममुखी कार्यसंस्कृति विकास नगरेसम्म प्रतिस्पर्धा कठिन हुने विश्लेषकहरूको भनाइ छ।पौडेलले ,कार्यसम्पादनमा आधारित मूल्यांकन,तालिम र क्षमता विकास,योग्य कर्मचारीलाई अवसर,समूहगत वा राजनीतिक प्रभाव न्यूनीकरण जस्ता क्षेत्रमा सुधार गर्नुपर्ने देखिन्छ।
ग्रामीण र उत्पादनमुखी बैंकिङ :नेपाल बैंक लिमिटेड को ऐतिहासिक पहुँच ग्रामीण क्षेत्रमा अझै बलियो मानिन्छ।यसलाई कृषि, साना उद्योग, युवा उद्यमशीलता र उत्पादनमूलक क्षेत्रमा लगानीसँग जोड्न सकियो भने राष्ट्रिय अर्थतन्त्रलाई समेत सकारात्मक योगदान पुग्न सक्छ।
संस्थागत प्रतिष्ठा पुनर्जीवन :नेपाल बैंक केवल सरकारी बैंक होइन, राष्ट्रको आर्थिक इतिहाससँग जोडिएको संस्था पनि हो।त्यसैले यसको ब्रान्ड पुनर्जीवन अहिलेको आवश्यकता मानिन्छ।त्यसैले विशेष ध्यान दिनुपर्ने पक्षमा ग्राहक विश्वास अभिवृद्धि,सम्मानजनक र छिटो सेवा,शाखा व्यवस्थापन सुधार,प्रविधिमैत्री छवि निर्माण रहेकाछन् ।
यी हुन पौडेलबाट गरिएका अपेक्षा :
विश्लेषकहरूका अनुसार शोभाकान्त पौडेलको प्रशासनिक अनुभवले बैंकमा केही सकारात्मक परिवर्तन ल्याउन सक्छ प्रणाली सुधारमा दृढता,प्रशासनिक अनुभव भएका अधिकारीले नियम, प्रक्रिया र संस्थागत अनुशासनमा जोड दिने भएकाले सुशासन सुधारको अपेक्षा गरिएको छ।अनुभवी प्रशासक भएकाले राजनीतिक वा बाह्य दबाबलाई सन्तुलित ढंगले व्यवस्थापन गर्न सक्ने विश्वास गरिएको छ। दीर्घकालीन रणनीतिक सोच अन्तर्गतयदि उनले अल्पकालीन लोकप्रियताभन्दा संस्थागत सुधारलाई प्राथमिकता दिए भने बैंकको भविष्य अझ बलियो बन्न सक्छ।यदि नेपाल बैंक लिमिटेड लाई “ढिलो सरकारी बैंक” बाट “विश्वसनीय, प्रविधिमैत्री र परिणाममुखी सार्वजनिक संस्था” मा रूपान्तरण गर्न सके भने त्यो उनको ऐतिहासिक योगदान बन्न सक्छ।
