ओली–प्रचण्डपछि ‘तेस्रो अनुहार’ को खोजी, विद्या भण्डारीलाई अगाडि सार्ने तयारीबारे किन बढ्दैछ चर्चा ?
काठमाडौं। नेपालको कम्युनिष्ट राजनीतिमा फेरि एकपटक ‘एकता’ र ‘ध्रुवीकरण’ को बहस तीव्र बनेको छ । विशेष गरी पछिल्ला राजनीतिक घटनाक्रम, जनमतमा आएको तीव्र गिरावट, जेनजी आन्दोलनपछिको असन्तुष्टि र फागुन २१ को निर्वाचन परिणामपछि कमजोर बनेका वाम शक्तिहरू नयाँ समीकरणको खोजीमा लागेको चर्चा राजनीतिक वृत्तमा बाक्लिन थालेको छ ।
यही सन्दर्भमा अहिले एउटा नयाँ बहस सतहमा आएको छ—के पूर्वराष्ट्रपति विद्यादेवी भण्डारी को नेतृत्वमा एमाले, माओवादी केन्द्रसहितका कम्युनिष्ट शक्तिहरू पुनः एक ठाउँमा आउन खोजिरहेका हुन् ?
राजनीतिक वृत्त, एमाले–माओवादीका दोस्रो तहका नेताहरू तथा वामपन्थी कार्यकर्ताबीच पछिल्ला दिनमा यही विषय सर्वाधिक चर्चामा छ । औपचारिक रूपमा कुनै निर्णय सार्वजनिक नभए पनि विभिन्न तहमा संवाद, ‘ब्याक च्यानल’ छलफल र नेतृत्व परिवर्तनको बहस भने तीव्र बन्दै गएको स्रोतहरूको दाबी छ ।
लगातारको क्षतिपछि ‘आत्मसमीक्षा’ को दबाब
विश्लेषकहरूका अनुसार २०७४ सालमा तत्कालीन नेपाल कम्युनिष्ट पार्टी (नेकपा) गठन हुँदा नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलन आफ्नो सबैभन्दा शक्तिशाली अवस्थामा पुगेको थियो । झण्डै दुई तिहाइ बहुमतसहित बनेको सरकारलाई स्थायित्व, विकास र सुशासनको अवसरका रूपमा हेरिएको थियो ।
तर त्यसपछि तत्कालीन प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ बीचको शक्ति संघर्ष, अविश्वास, व्यक्तिगत अहम् र आन्तरिक द्वन्द्वका कारण नेकपा विभाजनतर्फ पुग्यो । त्यसक्रममा माधव कुमार नेपाल पक्षसँगको विवादले थप जटिलता थप्यो ।
राजनीतिक विश्लेषकहरू भन्छन्—त्यही विभाजनले नेपाली कम्युनिष्ट आन्दोलनको ‘पतन यात्रा’ सुरु गरिदियो । त्यसपछि क्रमशः जनविश्वास कमजोर हुँदै गयो, नेतृत्वप्रति असन्तुष्टि बढ्दै गयो र वामपन्थी आधार क्षेत्र नै खुम्चिँदै गयो ।
पछिल्ला आन्दोलन र निर्वाचन परिणामले त्यसलाई अझ स्पष्ट बनाएको धेरैको निष्कर्ष छ । विशेष गरी युवा पुस्तामा कम्युनिष्ट दलहरूप्रति बढ्दो वितृष्णा, नेतृत्वप्रतिको अविश्वास र ‘पुराना अनुहार’ प्रति आक्रोशले वाम राजनीति गम्भीर संकटमा पुगेको विश्लेषण भइरहेको छ ।
‘ओली–प्रचण्ड युग’ सकिएको निष्कर्ष ?
एमाले र माओवादीभित्रकै धेरै नेता–कार्यकर्ताले अब पुरानै शैली र पुरानै नेतृत्वबाट कम्युनिष्ट आन्दोलन पुनर्जीवित हुन नसक्ने निष्कर्ष निकाल्न थालेको चर्चा छ ।
वामपन्थी वृत्तमा अहिले एउटा प्रश्न बारम्बार उठ्न थालेको छ—यदि एउटै नेतृत्वका कारण एकता भंग भयो भने फेरि त्यही नेतृत्वबाट एकता सम्भव हुन्छ त ?
यही कारणले केही नेता–कार्यकर्ताले “सम्झौतायोग्य, तुलनात्मक रूपमा विवादरहित र भावनात्मक रूपमा स्वीकार्य” नेतृत्वको खोजी गर्न थालेका छन् । त्यही क्रममा पूर्वराष्ट्रपति विद्या भण्डारीको नाम अगाडि आएको बताइन्छ ।
एमालेभित्रको एउटा धारले भण्डारीलाई ‘भावनात्मक एकताको प्रतीक’ का रूपमा प्रस्तुत गर्न खोजिरहेको देखिन्छ । विशेष गरी तत्कालीन जननेता मदन भण्डारी को राजनीतिक विरासत, पार्टीभित्रको पुरानो स्वीकार्यता, राष्ट्रपतिको रूपमा बनाएको छवि तथा तुलनात्मक रूपमा कम विवादित सार्वजनिक छविका कारण उनलाई ‘संक्रमणकालीन सहमतिमूलक नेतृत्व’ बनाउन सकिने तर्क अगाडि सारिएको छ ।
विद्याको नेतृत्वमा एकता भए कस्तो सन्देश ?
राजनीतिक वृत्तमा अहिले अर्को बहस पनि चलिरहेको छ—यदि विद्या भण्डारीको नेतृत्व वा अभिभावकत्वमा कम्युनिष्टहरू एकजुट भए त्यसले कस्तो सन्देश दिन्छ ?
विश्लेषकहरूका अनुसार त्यसले तीनवटा महत्वपूर्ण राजनीतिक सन्देश दिन सक्छ :पहिलो, विभाजन र व्यक्तिवादी राजनीतिबाट थाकेका कार्यकर्तालाई मनोवैज्ञानिक ऊर्जा मिल्न सक्छ ।
दोस्रो, पुराना नेतृत्वबीचको प्रत्यक्ष शक्ति संघर्ष कम गर्न ‘मध्यस्थ अनुहार’ को रूपमा भण्डारीलाई प्रयोग गर्न सकिने सम्भावना रहन्छ ।
तेस्रो, वाम राजनीति पूर्ण रूपमा समाप्त भएको छैन, अझै पुनर्गठन सम्भव छ भन्ने सन्देश आम मतदातामाझ जान सक्छ ।
तर यससँगै आलोचकहरू भने केवल अनुहार परिवर्तनले मात्र कम्युनिष्ट आन्दोलन पुनर्जीवित नहुने तर्क गर्छन् । उनीहरूका अनुसार विचार, कार्यशैली, सुशासन, आन्तरिक लोकतन्त्र र जनउत्तरदायित्वमा सुधार नगरेसम्म कुनै पनि एकता दीर्घकालीन हुन सक्दैन ।
एकता सम्भव छ, तर चुनौती झन् ठूलो
वाम एकताका पक्षधरहरूले अहिलेको राजनीतिक अवस्थालाई ‘अस्तित्व रक्षा’ को संकटका रूपमा व्याख्या गर्न थालेका छन् । त्यसैले एमाले, माओवादी केन्द्र, एकीकृत समाजवादीलगायत वाम घटकहरूबीच कम्तीमा चुनावी तालमेल वा साझा मोर्चा निर्माणको बहस पुनः जीवित भएको छ ।
तर चुनौती पनि कम छैनन् ।ओली र प्रचण्ड दुवै अझै आफ्नो दलभित्र निर्णायक प्रभावमा छन् । नेतृत्व हस्तान्तरण सहज छैन । विगतको अविश्वास, शक्ति बाँडफाँट, संगठनात्मक संरचना, विचारधारात्मक अस्पष्टता र व्यक्तिगत राजनीतिक महत्वाकांक्षा अझै पनि ठूलो अवरोधका रूपमा छन् ।
यद्यपि, पछिल्ला राजनीतिक झट्कापछि वामपन्थी वृत्तमा एउटा साझा निष्कर्ष भने बलियो बन्दै गएको देखिन्छ—यदि अब पनि कम्युनिष्ट शक्तिहरूले आत्मसमीक्षा गर्दै नयाँ ढंगले पुनर्गठन गर्न सकेनन् भने नेपालको वाम राजनीति लामो समयसम्म रक्षात्मक अवस्थामा पुग्न सक्छ ।
त्यसैले अहिलेको बहस केवल पार्टी एकताको मात्र नभई नेतृत्व परिवर्तन, राजनीतिक पुनर्जागरण र वाम आन्दोलनको भविष्यसँग जोडिएको बहसका रूपमा हेरिन थालेको छ ।
